Bahagi 3: Sa Loob Ng Tatlumpung Taon Akala Ko Pagmamahal Ang Pagbibigay Ko Ng Lahat, Yun Pala Tinuruan Ko Lang Silang Maging Tamad At Gawin Akong Bangko Na Walang Katapusang Withdrawal

Kinabukasan, maaga akong gumising.

Alas-singko pa lang, nagluto ako ng sinangag para sa sarili ko lang.

Hindi na para sa kanila.

Si Eddie, natutulog pa sa sofa, yakap ang bagong iPhone.

Si Jessa, hindi umuwi kagabi, kinuha si Elise at pumunta sa inuupahan nilang apartment sa may Project 8.

Tahimik ang bahay.

Sa unang pagkakataon sa loob ng 30 years, tahimik na hindi nakakatakot.

Pumunta ako sa Barangay Hall.

Nakilala ko doon si Kapitana Baby, ka-batch ko sa high school.

“Cora, anong ginagawa mo dito? Birthday mo kahapon ah, nasaan handa mo?”

Umiyak ako sa harap niya.

Kinuwento ko lahat.

Yung chat.

Yung buffet.

Yung GCash.

Yung iPhone na ako pa pinagbabayad.

Si Kapitana, hinawakan ang kamay ko.

“Cora, ilang beses ko nang sinabi sayo, hindi ka obligadong bayaran lahat. May asawa si Jessa, si Jerome, call center agent yun ah. Bakit ikaw pa rin?”

Doon ko naalala kung paano nagsimula ang lahat.

Kakagraduate ko lang ng Education sa PUP.

Si Eddie, jeepney driver pa lang noon, mabait, masipag manligaw.

Nabuntis ako kay Jessa.

Pinakasalan niya ako.

Akala ko, swerte ako.

Pero pagkapanganak kay Jessa, biglang tumamad si Eddie.

Laging sinasabi, “Pagod ako, Cora, ikaw muna bahala sa jeep, nasira.”

Hanggang sa tuluyan na siyang hindi na bumiyahe.

Sabi niya, mag-aalaga siya kay Jessa para makapagturo ako.

Akala ko sakripisyo.

Yun pala, excuse para hindi magtrabaho.

Ako ang gumising ng alas-kwatro para magturo sa Payatas Elementary.

Ako ang nagtitinda ng kakanin tuwing weekend para may pang-gatas si Jessa.

Ako ang nag-loan sa GSIS para may pang-tuition si Jessa sa private high school kasi nahihiya siya sa public.

Nung college si Jessa sa UST, Tourism course, ako ang nagbayad ng 90k per sem.

Si Eddie, anong ginawa?

Nakaupo lang sa bahay, nanonood ng Eat Bulaga, nag-aabang ng luto ko.

Nung grumaduate si Jessa, akala ko makakahinga na ako.

Pero nabuntis siya kay Jerome, 3 months pa lang sila.

Napilitan silang magsama.

Sabi ni Jessa, “Ma, tulungan mo muna kami, wala pa kaming ipon.”

At ako naman, tanga, oo agad.

Sabi ko, “Sige anak, sagot ko muna si Elise hanggang makabawi kayo.”

Mula sa gatas na 1,500 per lata, hanggang sa 5,000 na daycare monthly, hanggang sa 800 na Jollibee chickenjoy tuwing linggo.

Ako lahat.

Si Jerome, call center agent, 25k daw sahod.

Pero laging sinasabi, “Nag-o-overtime ako, Ma.”

Yun pala, pang-ML at pang-inom lang sa kanto.

Isang beses, nakita ko ang payslip ni Jerome na nahulog sa basurahan.

22k lang pala net, pero 10k binabayad sa motor na NMAX na hindi naman ginagamit pang-hatid kay Elise.

Pang-porma lang.

At si Jessa, nagtatrabaho sa travel agency, 18k sahod.

Pero yung 18k, pang- Shein, pang- Starbucks, pang-nail extension.

Wala ni piso binibigay sakin.

Ang mas masakit, yung kwento ni Jessa sa lahat ng kaibigan niya.

Sabi niya, si Eddie daw ang hero.

“Si Papa kasi nag-sacrifice ng career para alagaan ako, kaya si Mama lang nagtrabaho.”

Ginawa akong kontrabida.

Ginawa si Eddie na bayani, eh buong buhay niya, ako ang bumuhay sa kanya.

Pagkatapos sa barangay, dumiretso ako sa BPI ulit.

Pina-close ko ang joint account namin ni Eddie.

Matagal na kaming may joint account na doon pumapasok ang pension namin pareho.

Dati, okay lang sakin, kasi ako naman mas malaki ambag.

Pero kahapon, nung nakita kong may transaction na 15,000 pesos na binili sa Power Mac, doon ko nalaman…

Ginamit pala ni Jessa ang supplementary card ni Eddie na naka-link sa pera ko.

Kaya kinansela ko.

Binukod ko ang pera ko.

18,500 ko, akin lang.

Nag-open ako ng bagong account na ako lang may access.

Pag-uwi ko ng tanghali, naabutan ko si Eddie na nag-iimpake.

“Aalis ako. Dito muna ako kay Jessa. Hindi ko kaya ugali mo, Cora. Naging madamot ka na!”

“Hindi ako naging madamot, Eddie. Naging gising lang ako.”

Tiningnan niya ako ng masama.

“Isusumbong kita sa anak mo! Ipapabarangay kita!”

“Ikaw pa ang magpapabarangay? Sige, sumama ka sakin kay Kapitana. Dalhin mo yang iPhone mo, ipaliwanag mo saan galing.”

Hindi siya sumagot.

Umalis siya, dala ang isang maleta at ang kahon ng iPhone.

Mag-isa ako sa bahay.

Sa unang pagkakataon, hindi ako nalungkot.

Nakahinga ako.

Hapon, may kumatok.

Si Jerome, pawis na pawis, buhat si Elise na umiiyak.

“Ma, pasensya na po, hindi po namin mapatahan si Elise, hinahanap po kayo.”

Si Elise, pagkarinig ng boses ko, kumawala at tumakbo sakin.

“Lola! Lola!”

Niyakap ko siya.

Amoy pawis at amoy gatas na panis.

Si Jerome, nahihiyang nakayuko.

“Ma, pwede po bang dito muna si Elise ngayong gabi? May pasok po kasi kami ni Jessa, pang-gabi po kami pareho.”

Tiningnan ko si Jerome.

Dati, oo agad ako.

Ngayon, hindi.

“Jerome, may daycare si Elise. May bahay kayo. Kung may pasok kayo, mag-adjust kayo. Hindi ako yaya na on-call. Lola ako, hindi katulong.”

Naguluhan si Jerome.

“Pero Ma, sabi ni Jessa…”

“Sabihin mo kay Jessa, kung gusto niyang maging nanay, matuto siyang maging nanay. Hindi yung anak niya, sa akin niya iiwan tapos magbi-Vikings kayo.”

Umalis si Jerome, dala ulit si Elise na umiiyak.

Masakit.

Sobrang sakit na makitang umiiyak ang apo ko.

Pero mas masasaktan siya kung lalaki siyang akala niya, obligasyon ng lola ang lahat.

Gabi, may dumating na sulat.

Galing sa Home Credit.

Nakatingala kay Eddie.

May utang pala siyang 45,000 para sa isang LED TV na 65 inches na hindi ko naman nakikita sa bahay.

At guarantor…

Ako.

Pirma ko.

Pero hindi ko pirma yun.

Peke.

Doon ko nalaman, matagal na pala akong ninanakawan sa sarili kong bahay.

Kinuha ko ang picture na kuha ko sa Vikings.

At ang resibo ng Home Credit.

Pumunta ako sa kwarto, binuksan ang lumang baul.

Nandoon ang titulo ng bahay.

Nakabulok.

Nakapangalan sakin lang pala, kasi ako lang ang nagbayad ng lupa nung 1995.

Si Eddie, hindi marunong pumirma sa banko dati, kaya ako lang ang pumirma.

Ibig sabihin, bahay ko to.

Hindi bahay namin.

Bahay ko.

At kinabukasan, may gagawin akong desisyon na yayanig sa buong pamilya namin.

Isang desisyon na hindi nila inaasahan sa isang babaeng akala nila tahimik lang at tanga.

Dahil kinabukasan, ipapatawag ko sila sa barangay.

Kasama ang abogado ng PAO na nirefer ni Kapitana.

At doon ko isisiwalat ang lahat ng sikreto na tinago nila sa loob ng maraming taon, pati ang sikretong hindi alam ni Jessa tungkol sa tunay na dahilan kung bakit hindi nagtrabaho ang tatay niya.

Bahagi 4: Dumating Ang Araw Ng Paghaharap Sa Barangay At Doon Lumabas Ang Lahat Ng Baho At Sa Wakas Nakuha Ko Ang Hustisya At Kapayapaan Na Matagal Ko Nang Hinintay

Alas-nuwebe ng umaga, Sabado.

Barangay Hall ng Holy Spirit.

Nandoon kami.

Ako, suot yung royal blue blouse na binili ko nung birthday ko.

Si Kapitana Baby sa gitna.

Sa kabilang mesa, si Eddie, si Jessa, si Jerome, at si Elise na pinipilit patulugin ni Jessa sa may upuan.

Si Eddie, mayabang pa rin, nakasuot pa rin ng bagong iPhone sa bulsa ng short.

Si Jessa, nakasimangot, naka-crop top at bagong kuko na pula, halatang kakagawa lang sa salon sa may SM.

Pag-upo pa lang, sumigaw na si Jessa.

“Kap, si Mama kasi, bigla na lang hindi namin makontak, tapos hindi na nagbibigay ng pera para kay Elise! Paano na kami? May utang pa kami sa daycare!”

Si Kapitana, tiningnan ako.

“Cora, ikaw muna magsalita.”

Tumayo ako.

Dalawang folder ang dala ko.

Unang folder, binuksan ko.

“Nandito ang lahat ng resibo ng binayaran ko para kay Elise simula nung pinanganak siya. Gatas, Pedia, daycare, damit, gamot. Total, 287,000 pesos sa loob ng apat na taon.”

Tahimik ang lahat.

“Pangalawang folder, bank statement ng joint account namin ni Eddie. Simula nung nakuha niya pension niya last March, 13,500 per month, ni piso wala siyang binigay sa bahay. Yung pera niya, pang-sabong, pang-inom, at ngayon, pang-iPhone.”

Namula si Eddie.

“At ito ang pinakamasakit, Kap.”

Nilabas ko ang sulat ng Home Credit.

“May inutang si Eddie na 45k na TV, pirma ko ang guarantor pero peke ang pirma. At kahapon lang, nalaman ko sa BPI, may cash advance siyang 15k gamit ang card ko para ibili yang iPhone na nasa bulsa niya.”

Si Jessa, biglang napatingin sa tatay niya.

“Pa? Totoo ba yan? Sabi mo ipon mo yan?”

Si Eddie, hindi makatingin.

“At ikaw, Jessa.”

Tiningnan ko ang anak ko.

“Alam mo ba kung bakit hindi nakapagtrabaho ang Papa mo ng maayos? Hindi dahil nag-sacrifice siya para sayo. Kundi dahil tinanggal siya sa trabaho sa garahe ng bus company sa Novaliches dahil nahuling natutulog sa oras ng trabaho at nagnakaw ng diesel. Simula noon, hindi na siya tinanggap kahit saan. Kaya ako ang bumuhay sa inyo. Hindi siya bayani. Tamad siya.”

Umiyak si Jessa.

Hindi dahil sa awa sakin.

Kundi dahil sa hiya.

Kasi buong buhay niya, pinagmalaki niya ang tatay niya sa mga kaibigan niya na bayani daw.

“Ma, bakit ngayon mo lang sinabi?”

“Dahil akala ko, kung mananahimik ako, mamahalin niyo ako. Akala ko, kung ibibigay ko lahat, hindi niyo ako iiwan. Pero mali pala ako. Habang binibigay ko lahat, lalo niyo lang akong tinatapakan.”

Si Jerome, biglang tumayo.

“Ma, sorry po. Totoo po yung sinasabi niyo. Ako rin po, nagkulang. Akala ko po kasi nandyan kayo lagi para sumalo.”

“Jerome, mabait ka. Pero kailangan mong maging asawa at ama. Hindi anak.”

Si Kapitana, kumuha ng mikropono.

“Eddie, Jessa, narinig niyo si Cora. Hindi na siya magbibigay ng pera. At base sa titulo na dala niya, ang bahay ay nakapangalan lamang kay Cora. Kaya kung gusto niyong tumira doon, kailangan niyong rumespeto. At yung utang na 45k at 15k, Eddie, ikaw ang magbabayad, hindi si Cora. Ire-refer ko kayo sa PAO para sa agreement.”

Anong nangyari pagkatapos?

Si Eddie, umalis ng bahay.

Bumalik sa kapatid niya sa may Bulacan.

Doon siya nakitira, walang aircon, walang iPhone, kasi binenta ni Kapitana yung iPhone para pangbayad sa Home Credit at may kasunduan na huhulugan niya ang kulang galing sa pension niya.

Si Jessa at Jerome, napilitang mag-adjust.

Kumuha si Jerome ng extra duty, nag-apply si Jessa ng mas maayos na trabaho sa Clark Pampanga, at natutong mag-budget.

Hindi na sila nagpapa- GCash sakin.

Natutong magluto si Jessa.

Natutong mag-alaga ng anak.

Isang buwan pagkatapos ng barangay hearing, dumating si Jessa sa bahay.

Walang dalang bata.

May dalang maliit na cake.

Goldilocks din, mocha.

“Ma, belated happy birthday.”

Umiyak siya.

“Sorry Ma. Ngayon ko lang narealize, pagod ka na pala. Akala ko kasi robot ka na hindi napapagod. Akala ko okay lang lahat sayo.”

Niyakap ko siya.

Hindi pa buo ang patawad.

Pero nagsisimula na.

Ngayon, 6 months na ang lumipas.

Ang bahay ko, ako pa rin ang nakatira.

Pero may bago na.

May maliit akong garden sa harap, may tanim akong kamatis at sili.

Sumali ako sa Senior Citizen Zumba sa barangay tuwing Martes at Huwebes.

May mga bagong kaibigan ako, sila Aling Nena at Aling Pining, nagkakape kami sa may Ministop at nagkukwentuhan.

Yung pension ko, 18,500?

May natitira na.

Nakabili ako ng bagong salamin.

Nakapagpa-check up ako sa mata.

At yung bracelet na bigay ng sales lady sa Trinoma?

Suot ko pa rin hanggang ngayon.

Si Elise?

Tuwing Sabado, pumupunta siya sakin.

Pero hindi na para iwan.

Para dumalaw.

Tinuturuan ko siyang magbasa ng ABAKADA, tulad ng pagturo ko kay Jessa dati.

Pero ngayon, may hangganan na.

Pagdating ng alas-singko, sinusundo siya ni Jessa.

At bago umuwi, laging may baon siyang yakap.

“Mama Cora, I love you!”

At alam kong totoo na.

Dahil hindi na ako bangko.

Tao na ulit ako.

Isang babae, 55 years old, na sa wakas, natutong mahalin ang sarili niya bago mahalin ng iba.

At sa gabi, pag tinitingnan ko ang titulo ng bahay na nakapangalan sakin lang, at ang bank account na ako lang ang may access…

Ngumngiti ako.

Hindi dahil may pera ako.

Kundi dahil sa wakas, may kapayapaan na ako.

Ang hustisya ay hindi laging sigawan.

Minsan, katahimikan lang na ikaw na ang pipili kung sino ang papasukin mo sa buhay mo.

At ako, pinili kong isara ang pinto sa mga taong ginawa akong wallet, at buksan ang bintana para sa mga taong tunay na nagmamahal sakin.