Bahagi 3: Dumating sila nang walang paalam dala ang maleta at galit tapos sinabi ng biyenan kong higaang nakatambay lang daw ang nanay ko at dapat daw magtrabaho ito bilang kabayaran sa pagtira ng libre sa bahay ko

Pagkauwi ko ng gabing yun, nandoon na sila.

Hindi joke.

May puting van sa labas ng gate namin, nakabukas ang likod, may dalawang maleta na malaki, isang electric wheelchair na hindi pa nagagamit, at isang kahon ng mga gamot.

Si Mang Ramon nakatayo sa sala namin, nakapolo pa rin, parang nag-iinspeksyon ng bahay na pag-aari niya.

Si Aling Delia nakaupo sa sofa namin, yung sofa na binili ko nung nagka-bonus ako, nakasimangot, nakatingin sa TV.

At si Carlo, nakatayo sa likod nila, parang batang nahuling may ginawang kasalanan pero pilit na nagmamalaki.

“Mara, dumating na sila Mama at Papa. Dito na muna sila habang wala pa tayong mahanap na bagong katulong.”

Hindi ako sumagot.

Tumingin ako kay Nanay Lita, nasa kusina, nakatayo, hawak ang baso, umiiyak na walang tunog.

Lumapit ako kay Nanay, niyakap ko siya.

“Nay, nag-book na ako ng tour mo bukas. Tuloy ka.”

Nagulat si Carlo.

“Anong tour?”

Ngumiti ako.

“Limang araw na tour sa Boracay, all-inclusive, para kay Nanay. Matagal na niyang pangarap yun. Deserve niya.”

Biglang tumayo si Mang Ramon.

“Anong Boracay? May bisitang may sakit dito tapos magbabakasyon ang kasambahay ninyo? Anong klaseng pag-iisip yan?”

Kasambahay.

Doon ko narinig yung salita.

Tinawag niyang kasambahay ang nanay ko.

Yung nanay ko na nag-alaga ng apo nila nang sampung taon nang walang sahod.

“Hindi po siya kasambahay, Tito. Nanay ko po siya. At may-ari po siya ng kalahati ng bahay na ito. Nung binili namin ito, yung 300,000 na kulang, sa kanya galing. Kaya kung may aalis dito, hindi po siya yun.”

Tumahimik ang buong bahay.

Si Aling Delia biglang umiyak nang malakas.

“Ayan! Ayan ang ugali mo, Mara! Simula pa lang ayaw mo na sa amin! Kaya pala ayaw mong tulungan ako! Gusto mo akong mamatay!”

Classic.

Pero hindi na ako yung Mara sampung taon na ang nakalipas na umiiyak sa CR ng ospital.

Kumuha ako ng cellphone, binuksan ang speaker.

Tumawag ako sa kapatid ni Carlo na si Ate Girlie, nasa Canada.

“Ate, naka-speaker ka, nandito sila Mama at Papa. Gusto ko lang linawin, yung sinasabi ni Mama na wala kayong pera para sa caregiver na 18k, pero may 45k kayong pension plus 8k galing sa amin. Totoo ba na wala kayong pera?”

Si Ate Girlie sa kabilang linya, nagulat.

“Ha? Mara, ano? Si Mama may 60k pa nga sa alkansya noong nakaraang buwan, nagpadala ako ng 20k para sa therapy niya, nasaan na yun?”

Doon, pumutok ang lahat.

Si Mang Ramon namula.

“Wala kang karapatang makialam ng pera namin!”

“Wala rin po kayong karapatang tawaging kasambahay ang nanay ko at gawin siyang libreng nurse,” sagot ko.

Kinabukasan, umalis si Nanay papuntang Boracay.

Naiwan kami.

At doon nagsimula ang impyerno ng tatlong araw.

Ginawa kong malinaw: hindi ako mag-aalaga.

Si Carlo ang nag-leave sa trabaho para mag-alaga.

Sa unang araw pa lang, pagod na pagod na siya.

Si Aling Delia, kada 20 minuto may utos.

“Carlo, tubig.”

“Carlo, mainit.”

“Carlo, yung gamot ko.”

“Carlo, ang alat ng delata, hindi ako makakain nito, magluto ka ng sinigang na hipon.”

Si Mang Ramon naman, nakaupo lang sa sala, nanonood ng balita, tapos sisigaw, “Carlo, yung tsinelas ko nasaan? Carlo, yung kape ko malamig na!”

Nung gabi ng pangalawang araw, nakita ko si Carlo sa kusina, nakaupo sa sahig, umiiyak habang naghuhugas ng pinggan.

Lumapit ako.

Hindi ako nang-asar.

Sabi ko lang, “Ganyan araw-araw si Nanay sa loob ng sampung taon, Carlo. Pero walang sumigaw sa kanya, walang nag-utos na parang alipin. Kasi mahal namin siya. Ngayon naiintindihan mo na?”

Hindi siya sumagot.

Pangatlong araw, dumating si Nanay Lita galing Boracay, masaya, may pasalubong na keychain.

Pagpasok niya, nakita niya ang lababo na puno ng hugasin, ang sala na amoy ihi dahil hindi naibabaon agad si Aling Delia sa CR.

Hindi nagreklamo si Nanay.

Pero si Aling Delia, pagkapasok ni Nanay, sabi agad, “Lita, buti dumating ka na. Ako na ang magsasabi, dapat ikaw na ang magluto, hindi marunong yang si Carlo, at linisin mo yang kwarto namin, ang baho.”

Doon, hindi na ako nakapagpigil.

Kinuha ko ang maleta nila.

Binuksan ko ang pinto.

At sinabi ko yung salitang sampung taon kong pinigilan.

“Tama na po. Lumabas na po kayo sa bahay ko. Hindi po ito bahay ng anak ninyo lang. Bahay po ito ng pamilya ko. At ang pamilya ko, si Nanay at si Liam lang ang kinikilala kong pamilya ngayong gabi. Umalis na po kayo, o tatawag ako ng barangay tanod para kayo ay i-assist palabas.”

Nagulat si Carlo.

Sumigaw si Aling Delia, “Wala kang puso! Isusumbong kita sa buong angkan!”

At sa puntong yun, dumating si Liam galing eskwela.

Nakita niya ang lahat.

At yung bata mismo, sampung taong gulang, ang nagsabi ng pinakamasakit na katotohanan na nagpatahimik sa lahat.

Sabi ni Liam habang yakap si Lola Lita niya, “Lola Delia, bakit mo po inaaway si Lola Lita? Si Lola Lita lang po ang nag-alaga sa akin nung baby ako. Kayo po hindi ko po kayo kilala. Bakit po kayo nandito?”

Bahagi 4: Sa wakas ay naliwanagan ang asawa ko kung sino ang tunay na pamilya at kung paano dapat magbayad ng utang na loob nang hindi ginagawang alipin ang ibang tao kaya nabawi namin ang kapayapaan

Pagkasabi ni Liam ng salitang yun, parang nabasag ang salamin sa sala.

Walang nagsalita ng halos isang minuto.

Si Aling Delia, na kanina pa malakas ang iyak, biglang tumahimik.

Tinitigan niya si Liam, yung batang sampung taon niyang hindi pinuntahan, hindi binigyan ng damit, hindi binati.

Yung batang sinabihan niyang hindi niya obligasyon.

Ngayon, yung batang yun ang nagsasabi na hindi siya kilala.

Si Mang Ramon, yung dating kapitan na akala mo hari ng Lipa, biglang yumuko.

Si Carlo, napaluhod.

Niyakap niya si Liam.

“Anak, sorry. Sorry.”

Ako, hindi ko na kailangan sumigaw pa.

Dahil yung katotohanan mismo ang sumigaw para sa akin.

Kinuha ko ang cellphone ko at tinawagan ko yung caregiver agency na dati kong kinontak.

Yung agency na may lisensya, may training, may maayos na kontrata.

“Hello, may available po ba kayong dalawang caregiver? Isang stay-in para sa mag-asawang senior sa Lipa. Opo, yung dating client ninyo, yung Delia at Ramon Santos. Opo, babayaran ko po yung 18k plus 3k na additional para sa graveyard shift ng isa para may katuwang. Hindi na po dito sa QC, doon po sila sa sarili nilang bahay.”

Narinig ni Mang Ramon yun.

“Ikaw ang magbabayad?”

Tumingin ako sa kanya.

“Hindi po. Si Carlo at si Ate Girlie ang maghahati. Pero ako ang mag-aasikaso ng kontrata para siguradong hindi ninyo na naman papalayas nang walang dahilan. At may CCTV sa bahay ninyo, nakakonekta sa cellphone ni Carlo at ni Ate Girlie, para makita kung inaalagaan kayo nang maayos at para makita rin kung inaabuso ninyo yung caregiver.”

Nagulat sila.

“At yung 8k na binibigay namin buwan-buwan, itutuloy pa rin namin. Pero hindi na para sa luho ninyo. Diretso na sa agency para pandagdag sa gamot at therapy ni Tita Delia. Para wala nang dahilan na wala kayong pera.”

Lumapit si Nanay Lita, hawak ang kamay ko.

“Mara, tama na anak.”

Umiling ako.

“Nay, hindi pa tapos.”

Hinarap ko si Carlo.

“Carlo, mahal kita. Pero sampung taon akong nanahimik. Sampung taon kong hinayaan na ang nanay ko ang sumalo ng responsibilidad na dapat responsibilidad nating dalawa. At sampung taon mong hinayaan na laitin nila ang nanay ko na parang katulong lang. Kaya ngayon, ito ang kondisyon ko. Babalik sila sa Lipa bukas. Doon sila titira sa sarili nilang bahay na may sarili nilang pension at paupahan. Aalagaan sila ng propesyonal, hindi ng nanay ko. At ikaw, dalawang beses sa isang linggo, uuwi ka sa Lipa para dumalaw, hindi para maghatid ng pera, kundi para ipakita kay Liam kung paano magmahal ng magulang nang hindi inaabuso ang asawa mo.”

Umiyak si Carlo.

“Pero Mara, paano kung sabihin ng mga tao na pinabayaan natin sila?”

Ngumiti ako.

“Sabihin natin ang totoo. Sabihin natin na may dalawang caregiver na lisensyado, may CCTV, may gamot, may therapy. Mas maayos pa yan kaysa sa dati. At kung may magsabi pa na masama ako, papakita ko yung resibo ng ospital sampung taon na ang nakalipas na may tatak na UNPAID na 80k na binayaran ng nanay ko. At yung video ni Liam na nagsasabing hindi ka niya kilala. Tingnan natin kung sino ang kahihiyan.”

Kinabukasan, hinatid namin sila pabalik sa Lipa.

Ako mismo ang nag-ayos ng kwarto nila.

Naglagay ako ng bagong kutson, bagong kurtina, at isang malaking frame na may picture ni Liam nung baby siya, yung picture na hawak siya ni Nanay Lita.

Sabi ko kay Aling Delia bago kami umalis, “Tita, hindi ko po kayo pinagdadamutan ng pagmamahal. Pero yung pagmamahal, hindi po yan inuutang at pinipilit. Kusa po yan. At kung gusto ninyong mahalin kayo ni Liam, kailangan ninyo munang mahalin ang Lola na nagmahal sa kanya nung kayo ay wala.”

Walang sumagot.

Pero pagkalipas ng isang linggo, tumawag si Ate Girlie.

Umiiyak.

“Mara, salamat. First time tumawag si Mama sa akin nang hindi humihingi ng pera. Nagtanong siya kung kumusta si Liam. At si Papa, naglinis daw ng pinggan kahapon sabi ng caregiver. First time daw in 40 years.”

Pagkalipas ng isang buwan, bumalik si Aling Delia sa QC.

Pero hindi para tumira.

May dala siyang bayong ng kapeng barako at dalawang pirasong suman.

Tahimik siyang lumapit kay Nanay Lita na nagdidilig ng halaman sa harap.

“Lita, pasensya ka na. Noong nasa ospital si Mara, takot ako. Takot akong maging lola. Takot akong matali ulit sa pag-aalaga ng bata. Kaya nagsalita ako ng masama. Pero ikaw, ginawa mo. Sampung taon. Salamat.”

Si Nanay Lita, simple lang ang sagot.

“Wala yun, Delia. Nanay tayo. Kahit kailan, hindi tayo dapat mapagod maging nanay.”

At si Liam?

Patakbo siyang lumabas, niyakap ang dalawang lola niya.

Isa sa kaliwa, isa sa kanan.

Doon ko naintindihan, ang paghihiganti ay hindi yung palayasin mo sila.

Ang tunay na hustisya ay yung mapilitan silang makita kung ano ang nawala sa kanila dahil sa kayabangan nila, at bigyan sila ng pagkakataong bumawi habang may oras pa.

Ngayon, si Nanay Lita, hindi na siya gumigising ng alas singko para maglaba.

Nag-zo-Zumba na siya sa barangay tuwing umaga kasama ang mga senior.

May allowance siya galing sa akin at kay Carlo, hindi bilang sahod, kundi bilang pasasalamat.

Si Carlo, natuto nang magsaing, magluto ng sinigang, at maghugas ng pinggan nang hindi inuutusan.

At kami ni Aling Delia?

Hindi pa kami best friends.

Pero tuwing Linggo, nagvi-video call kami.

At sa dulo ng tawag, sinasabi na niya, “Mara, pakisabi kay Lita, salamat sa pag-aalaga sa pamilya natin.”

At yun, para sa akin, sapat na.

Yun ang happy ending na pinaghirapan ko ng sampung taon.