Araw-araw akong bumibili ng murang gulay at tuyo para lang hindi na niya nakawin, pero sa mismong Noche Buena ng pamilya ay sumabog ang galit at nabasag ang huling pamanang pinggan
Bahagi 3: Araw-araw akong bumibili ng murang gulay at tuyo para lang hindi na niya nakawin, pero sa mismong Noche Buena ng pamilya ay sumabog ang galit at nabasag ang huling pamanang pinggan
Disyembre 24, alas sais ng gabi.
Noche Buena sa bahay ng mga Dela Cruz.
Sa Pilipinas, kahit hindi Pasko ang pinaka-importante sa pamilya namin, ito ang gabi na lahat dapat magkakasama, may spaghetti, may hamon, may lechon manok kahit tig iisang piraso lang.
Pero simula nung nagtipid ako at naging tuyo at sardinas lang ang laman ng ref, parang naging tensyonado ang buong bahay.
Si Aling Teresita, halatang naiirita dahil ang gusto niya, maganda ang handa sa Noche Buena para may maipagmalaki sa mga kapitbahay na dadaan.
“Andrea, magluto ka naman ng medyo espesyal bukas ha, kahit menudo lang, kasi pupunta si Jessa at si Jacob, Noche Buena naman,” sabi niya nung umaga.
Tumango ako.
Pero sa totoo lang, wala akong balak bumili ng mamahalin para nakawin lang ulit.
Kaya ang niluto ko, menudo pero konti lang ang karne, mas maraming patatas at carrots.
At nagluto ako ng piniritong tuyo at itlog para sa akin at kay Carlo, kasi yun na lang talaga ang afford namin nung buwan na yun dahil nagbayad kami ng tuition ng pamangkin.
Alas siete, dumating si Jessa.
Naka dress siya, bagong kulay ang buhok, naka make up, dala ang anak niya na naka bagong tsinelas.
May dala siyang isang supot ng pandesal galing sa bakery sa Pasig, yun lang ang ambag niya.
Pagpasok niya sa kusina, tiningnan niya ang lamesa.
“Ay, menudo? Patatas lang halos ah, Ate, tipid na tipid ka naman. Akala ko Noche Buena ngayon, hindi pang carinderia,” sabi niya, malakas para marinig ni Aling Teresita.
Ngumiti ako ng pilit.
“Pasensya na Jessa, yan lang kinaya ng budget. Kung gusto mo ng mas marami, sana nag-ambag ka ng panghanda.”
Biglang tumalim ang mata niya.
“Anong ibig mong sabihin, sinusumbatan mo ako? Porke ba mas malaki sahod ko sa inyo, dapat ako pa mag ambag? Nakikitira lang kayo dito sa bahay ng Mama ko, ako anak niya talaga!”
Doon na nagsimulang manginig ang kamay ko.
Si Carlo, nakaupo lang, nakayuko, parang gusto nang lumubog sa upuan.
Si Mang Rolly, tumayo at pumunta sa labas para manigarilyo, ayaw ng gulo.
Si Aling Teresita, lumapit at sinabing, “Tama na yan, Noche Buena ngayon, huwag kayong mag-away.”
Pero hindi tumigil si Jessa.
Binuksan niya ang ref, nakita niya yung tuyo at sardinas na natira pa.
“Ano ba to, paulit-ulit na lang tayo sa tuyo! Kaya pala ayaw mo nang bumili ng masarap kasi madamot ka! Gusto mo kami ni Jacob magtiis sa luto mong pang mahirap! Hindi ka na nahiya!”
At sa galit niya, kinuha niya yung huling piraso ng pamanang pinggan kong asul na may bulaklak, yung natitirang isa sa set na tatlo na bigay ng lola ko nung kinasal ako.
Yun na lang ang natira, yung dalawa, nabasag na nung nakaraang taon nung naglipat kami.
Itinaas niya ito.
“Para sa lahat ng kayabangan mo, Ate!”
At binato niya sa sahig.
Basag.
Ang lakas ng tunog sa buong bahay.
Yung tunog ng porselana na nabasag sa semento, parang sumabog sa tenga ko.
At isang matalim na piraso, tumalsik at tumama sa bukung-bukong ko.
Mainit.
Pagtingin ko, may dugo.
Manipis na guhit ng dugo na umaagos pababa sa paa ko, tumatama sa tsinelas kong luma.
Hindi ako nakasigaw dahil sa sakit, kundi dahil sa gulat.
Akala ko tatayo si Aling Teresita para sawayin ako, tulad ng dati.
Akala ko sasabihin niya, “Andrea, intindihin mo na lang si Jessa, bata pa yan.”
Pero hindi.
Nakita kong nanginig ang buong katawan ni Aling Teresita.
Mula sa pagiging tahimik, biglang naging pula ang mukha niya.
Lumapit siya kay Jessa nang mabilis, at bago pa man makaiwas si Jessa, isang malakas na sampal ang dumapo sa pisngi nito.
Pak!
Natahimik ang buong bahay, pati yung kapitbahay na kumakanta ng karaoke sa labas, parang tumigil.
“Lumayas ka! Lumayas ka sa bahay na ito!” sigaw ni Aling Teresita, nanginginig ang boses, umiiyak na.
“Wala kang karapatang manira ng gamit sa pamamahay na ito! Wala kang karapatang saktan ang ate mo!”
Si Jessa, hawak ang pisngi, gulat na gulat.
“Ma? Sinampal mo ako? Dahil sa kanya? Dahil sa babaeng yan? Ako anak mo!”
“Anak kita, pero hindi kita pinalaking magnanakaw at bastos! Alam kong kinukuha mo lahat ng laman ng ref! Alam kong binibenta mo pa sa palengke sa Pasig yung mga ulam na niluluto ni Andrea para may pang load ka at pang inom kasama mga barkada mo! Akala mo hindi ko alam?”
Doon ako natigilan.
Binibenta?
Si Jacob, yung anak ni Jessa, biglang umiyak.
“Ma, tama na po, ayoko na po dito,” sabi ng bata.
Si Carlo, sa wakas tumayo, kinuha ang first aid kit.
Pero si Jessa, hindi pa tapos.
Sa halip na humingi ng tawad, sumigaw siya.
“Sige! Aalis ako! Pero tandaan ninyo, hindi ninyo alam ang lahat! Hindi ninyo alam kung magkano ang binayad ni Mama para lang matakpan ang utang ni Carlo nung nakaraang taon!”
At tumakbo siya palabas ng bahay, hila-hila ang anak niya, naiwan ang basag na pinggan at dugo sa sahig.
Si Aling Teresita, napaupo sa sahig, umiiyak.
At ako, nakatayo, duguan ang paa, hawak ang piraso ng pamanang pinggan ng lola ko, hindi alam kung ano ang ibig sabihin ni Jessa sa huling sinabi niya tungkol sa utang ni Carlo na hindi ko alam.
Bahagi 4: Isang malakas na sampal mula sa sariling ina ang tumapos sa kayabangan ng hipag ko, doon ko lang naintindihan na ang hustisya ay dumarating kapag tumayo ka na para sa sarili mo
Dugo pa rin ang paa ko, pero mas malalim ang sugat na iniwan ng sinabi ni Jessa bago siya lumabas ng gate.
“Utang ni Carlo? Anong utang?”
Tumingin ako kay Carlo na namumutla.
Si Aling Teresita, humihikbi pa rin sa sahig, pinunasan ang luha gamit ang dulo ng daster niya.
“Andrea, anak, patawarin mo kami,” sabi ni Aling Teresita, nanginginig.
“May hindi kami nasabi sa iyo.”
Doon ko lang nalaman ang lahat.
Isang taon bago nangyari ang lahat ng gulo sa ref, nalugi pala sa sabong si Carlo.
Hindi niya sinabi sa akin, pero natalo siya ng halos isang daan at limampung libong piso.
Pangarap niyang tumaya para daw madagdagan ang pang downpayment namin.
Imbes na madagdagan, nawala pa.
Si Aling Teresita ang nagbayad ng kalahati, isang daang libo, galing sa ipon niya para sa maintenance ng bahay.
Si Jessa naman, pinahiram si Carlo ng limampung libo, pero may kondisyon.
Ang kondisyon, huwag siyang sisitahin sa kahit anong gawin niya sa bahay na ito.
Kaya pala kampante siyang kumuha ng ulam, manghiram ng damit, ubusin ang pabango ko.
Kasi feeling niya, binili niya ang katahimikan namin.
“Akala ko makakatulong ako kung hindi ko sasabihin sa iyo, Andrea,” sabi ni Carlo, lumuhod sa harap ko, inaabot ang paa kong duguan.
“Takot akong magalit ka. Takot akong iwan mo ako.”
Gusto kong magalit, gusto kong sumigaw, pero pagod na ako.
Anim na taon akong nagtiis manahimik para walang gulo.
Anim na taon akong naglinis, nagluto, nagbayad ng kuryente at tubig kahit nakikitira lang kami.
At ang kapalit, nilimas ang ref ko at sinabihan pa akong madamot.
Pero sa gabing yun, sa unang pagkakataon, may tumayo para sa akin.
Si Aling Teresita.
Tumayo siya, kinuha ang walis at dustpan, at siya mismo ang naglinis ng basag na pinggan na pamana ng lola ko.
“Andrea, hindi mo kailangang magtiis sa murang ulam para lang turuan ng leksyon ang kapatid niya. Bahay mo rin ito. Pinagpaguran mo ito.”
Kinabukasan, Pasko, wala si Jessa.
Tahimik ang bahay.
Ako at si Aling Teresita lang ang nagluto, simpleng spaghetti at pritong manok.
Si Mang Rolly, bumili ng pandesal na mainit pa.
Si Carlo, magdamag na naglinis ng buong bahay, nagkukumpuni ng tulo sa bubong na matagal ko nang sinasabi sa kanya.
Hapon ng Pasko, bumalik si Jessa, hindi para manggulo, kundi kasama ang isang matandang babae, yung may-ari ng paupahan niya sa Pasig.
May dala siyang bayong.
Sa loob, lahat ng nawala.
Yung cardigan kong beige, nawala ang mantsa, nalabhan na.
Yung pabango, bago, sealed pa, kaparehong brand.
Yung dalawang tupperware na may pangalan ko pa.
At isang sobre.
“Ma, Ate Andrea, Kuya Carlo,” sabi ni Jessa, namumula ang mata, wala nang make up, halatang umiyak magdamag.
“Patawad. Binenta ko nga yung mga ulam minsan, kasi kapos ako sa upa at may utang din ako sa dati kong amo. Pero hindi ko dapat ginawa. Ginamit ko yung utang ni Kuya para takutin kayo.”
Binuksan niya ang sobre.
Limampung libong piso.
“Bayad na ako kay Kuya, Ma. Huwag mo na akong bayaran ulit. Gusto ko lang ayusin.”
Si Aling Teresita, hindi agad nagsalita.
Tinitigan niya si Jessa ng matagal.
“Jessa, anak kita. Pero si Andrea, anak ko na rin. Anim na taon siyang nagtiis dito nang walang reklamo. Hindi mo pwedeng apihin ang taong bumubuhay sa bahay na ito. Kung gusto mong bumalik dito tuwing Noche Buena, matuto kang rumespeto. Hindi ka na bata. May anak ka na.”
Doon umiyak si Jessa nang malakas, niyakap ang anak niya.
At ako, sa unang pagkakataon, hindi ako yung nagpakumbaba.
“Jessa,” sabi ko, mahinahon pero malinaw.
“Hindi ako galit dahil sa pagkain. Galit ako dahil pinaramdam mo sa akin na dayo ako sa sarili kong kusina. Kung kailangan mo ng tulong, sabihin mo. Huwag mong nakawin. Kung gusto mo manghiram, magpaalam ka at ibalik mo. Simple lang ang respeto, hindi yan binibili ng limampung libo.”
Tumango siya.
Mula nung araw na yun, nagbago ang lahat, pero hindi magic na biglang naging perpekto.
Gumawa kami ng rules.
Una, may sariling lagayan sa ref.
May label: “Kay Mama at Papa”, “Kina Carlo at Andrea”, “Kay Jessa at Jacob pag nandito”.
Pangalawa, walang kukuha ng gamit nang walang paalam.
Pangatlo, si Carlo, nag second job bilang freelance electrician tuwing Sabado at Linggo para mabayaran ang natitirang utang niya sa nanay niya.
At ako, hindi na ako bumili ng tuyo para manadya.
Bumili ako ng masarap na ulam ulit, pero sapat lang para sa amin.
Kapag sobra, binibigay ko mismo kay Jacob, hindi kay Jessa.
Isang buwan ang lumipas, nakahanap si Jessa ng mas maayos na trabaho sa may BGC, naging team leader siya.
Nagawa niyang ayusin ang ref niya, hindi na sira.
At tuwing pumupunta siya ngayon, may dala na siyang ulam, hindi kumukuha.
Yung pamanang pinggan na nabasag, hindi ko na naibalik.
Pero binilhan ako ni Aling Teresita ng bagong set, puti at may gintong gilid, sabi niya “Para sa bagong simula mo bilang reyna ng kusinang ito.”
At yung sugat sa paa ko, naghilom.
May peklat pa rin hanggang ngayon, maliit na guhit sa bukung-bukong.
Pero tuwing nakikita ko yun, naaalala ko na minsan, kailangan mong dumugo ng konti para lang matauhan ang buong pamilya na hindi ka pwedeng tapakan palagi.
Ngayong taon, Noche Buena ulit.
Sa wakas, nakalipat na kami ni Carlo sa maliit na row house sa may Antipolo, hulugan, pero amin.
Yung ipon naming isang daan at walumpung libo noon, nadagdagan na namin ng paunti-unti dahil hindi na kami nag-aaway tungkol sa ulam.
Inimbitahan namin sila Aling Teresita, Mang Rolly, si Jessa at si Jacob sa bagong bahay namin.
Ako ang nagluto ng menudo, maraming karne, walang tipid sa patatas.
At si Jessa ang naghugas ng pinggan, yung bago, hindi na niya binasag.
At sa unang pagkakataon sa anim na taon, naramdaman kong hindi na ako manugang lang.
Pamilya na talaga.
