Bahagi 3
Akala nila tatahimik pa rin ako pagkamatay ni Nanay, pero nang buksan ko ang vault namin nakita ko kung paano nila ako ninakawan ng limang taon

Pagkatapos kong pirmahan ang divorce papers, hindi ako agad umalis ng Quezon City. Nanatili ako ng dalawang araw sa lumang bahay ni Nanay sa Tandang Sora. Maliit lang, may kalawang ang bubong, pero doon ako makahinga nang walang nagbibilang ng oras ng uwi ko.

Unang umaga ko doon, binuksan ko ang bag ko. Nandoon ang lumang canvas jacket, yung divorce papers, at isang brown envelope na kinuha ko sa vault bago ako umalis sa condo. Hindi ko dapat kinuha, pero nung nakita ko yung tatak na DENIED na paulit-ulit, parang may bumulong sa akin na kunin mo, Liza. Ebidensya mo yan.

Sa loob ng envelope, sampung request form. Lahat may sulat-kamay ni Bea. Yung isa, yung para sa ₱300,000 na operasyon ni Nanay, may apat na beses na RETURN. Yung una: kulang ng hospital certification. Yung pangalawa: kulang ng formal explanation. Yung pangatlo: posible raw na peke ang certification. Yung pang-apat: kulang ng medical agency regulation. Lahat may petsa, lahat may pirma niya. At sa huli, may pirma ni Miguel sa baba: “Approved for release upon compliance – M. de Guzman” pero may sulat sa gilid: “Hold muna, kausapin si Bea.”

Doon ko naintindihan. Hindi lang si Bea ang nagpatagal. Si Miguel mismo ang nagbigay ng kapangyarihan na i-hold ang pera ko.

Umiyak ako, pero hindi tulad ng dati na tahimik lang. Humagulgol ako sa sahig ng bahay ni Nanay, yakap yung jacket. Naalala ko lahat. Yung mga gabi na nilalagnat ako pero kailangan ko pa ring magsulat ng report para makabili ng gamot na ₱500. Yung Pasko na gusto kong umuwi sa Tandang Sora pero na-deny yung travel request ko kasi kulang daw ang reason. Yung birthday ko na wala man lang akong bagong dress kasi nasa vault lahat ng budget para sa damit.

Kinahaponan, pumunta ako sa opisina ng logistics sa Camp Aguinaldo. Hindi na ako naka-dress tulad ng dati na parang misis ng opisyal. Naka-tshirt lang ako at yung kupas na jacket. Hiningi ko yung record ng allowance ko sa loob ng limang taon.

Nagulat yung clerk, si Sgt. Ramos. Kilala niya ako. “Ma’am Liza, bakit po kayo nandito?”

Sabi ko, “Gusto ko lang makita kung magkano talaga ang budget na naka-allocate para sa akin at kay Nanay.”

Pinakita niya sa computer. Sa loob ng limang taon, may monthly family support na ₱50,000. Bukod pa doon, may medical allocation para kay Nanay na ₱500,000 kada taon. Sa papel, buo kong nakuha. Pero sa actual na na-release sa bank account na hawak ni Bea, minsan ₱15,000 lang, minsan ₱20,000. Yung iba, nasa holding account pa raw for verification.

“Sinong nag-hohold?” tanong ko.

Si Sgt. Ramos parang nag-aalangan. “Si Ma’am Bea po ang nagmo-monitor, Ma’am. Lahat ng release dumadaan sa kanya bago mapunta sa inyo.”

Doon ko naramdaman yung totoong sakit. Hindi lang pala gamutan ni Nanay ang pinatagal. Pati pang-araw-araw naming buhay, kinurakot na ng sistema nilang dalawa.

Umuwi ako na dala ang printout. Nanginginig ang kamay ko. Gusto kong sugurin si Miguel, pero pinigilan ko ang sarili ko. Hindi pa ito ang tamang oras. Kailangan ko munang ayusin ang sarili ko.

Kinagabihan, tinawagan ako ni Bea. First time niyang tumawag sa akin nang hindi ako ang nauunang tumawag.

“ Ate Liza, nasaan ka na? Nag-aalala si Sir Miguel. Hindi ka na umuwi.”

Sagot ko, malamig pero kalmado. “Nasa bahay ako ng nanay ko, Bea. Naglilibing.”

Tahimik siya saglit. Tapos bumalik sa dating tono, yung parang mabait pero may tinik.

“ Ate, alam kong masakit. Pero sana maintindihan mo, sumusunod lang ako sa proseso. Hindi ko ginustong mangyari kay Nanay. Si Sir Miguel lang din kasi, pagod na sa kakareport mo.”

Doon ako napangiti nang mapait. “Proseso? Bea, apat na beses mong binalik yung request ko. Alam mong emergency. Alam mong mamamatay si Nanay pag na-delay.”

“Eh ate, kung hindi ba kayo lagi na lang humihingi—” hindi niya natapos.

“Wag mo akong matawag na ate,” sabi ko. “Hindi mo ako kapatid.”

Binaba ko ang tawag.

Pagkatapos no’n, hindi na ako nakatulog. Inilabas ko ang titulo ng lupa ni Nanay. Maliit lang, 120 sqm sa may bandang Novaliches, pero nakapangalan sa kanya at ngayon sa akin na lang. Ito ang tanging pamana niya. Naalala ko dati, sinabi ni Miguel na ilipat daw sa pangalan niya para mas maayos ang pag-manage. Buti na lang hindi ako pumayag. Sabi ni Nanay noon, “Wag mong ibibigay kahit kanino, Liza. Yan lang ang hindi nila kayang kontrolin.”

Tama si Nanay.

Kinaumagahan, pumunta ako sa PAO sa Quezon City Hall. Public Attorney’s Office. Wala akong pangbayad sa mamahaling abogado sa Makati, pero kailangan kong malaman kung paano ko mapoprotektahan ang sarili ko. Dinala ko lahat ng form, lahat ng printout, pati death certificate ni Nanay.

Yung abogadong nakausap ko, si Atty. Cruz, babae, mga 40s, tinitigan ako nang matagal.

“Liza, malinaw na may financial abuse dito. Hawak nila ang pera mo, kinokontrol ang galaw mo. Yung ₱300,000 na dapat para sa nanay mo, may pananagutan sila.”

Tinanong niya ako, “Gusto mo bang ituloy ang hiwalayan?”

Sabi ko, “Opo. Pero gusto ko ring mabawi yung dapat sa nanay ko. Hindi pera lang, kundi hustisya. Gusto kong malaman nila na hindi ako yung babaeng tahimik lang.”

Ngumiti siya. “Sige. Simulan natin sa maliit na hakbang. Una, magbukas ka ng sarili mong bank account. Pangalawa, isecure mo yung titulo ng lupa. Pangatlo, wag kang pipirma ng kahit anong binibigay nila nang hindi mo binabasa.”

Doon ako nakaramdam ng kaunting lakas. Sa limang taon, ngayon lang may nagsabi sa akin na may karapatan ako.

Paglabas ko ng City Hall, tumunog ang cellphone ko. Si Miguel.

“Liza, nasaan ka? Umuwi ka na. Nag-usap na kami ni Bea. Wala siyang kasalanan. Kung galit ka, sa akin ka magalit.”

Sabi ko, “Nasa labas ako, inaayos ko yung titulo ng lupa ni Nanay.”

“Anong titulo?” Medyo nagulat siya. Hindi niya alam na may lupa pala kami.

“Yung lupa na gusto mong ilipat sa pangalan mo dati. Buti na lang hindi ko binigay.”

Tahimik siya. Tapos sabi niya, medyo mahina na, “Liza, hindi mo kailangang ganyan. Asawa pa rin kita.”

“Colonel ka sa kampo, Miguel,” sagot ko. “Pero sa bahay, hindi mo ako naging asawa. Ginawa mo akong tauhan na kailangan pa ng pirma ng aide mo para makabili ng bra.”

Binaba ko ulit.

Nung gabing yun, bumalik ako sa bahay ni Nanay at binuksan ko ulit ang vault envelope. May nakita akong isa pang papel na hindi ko napansin kanina. Isang maliit na sulat-kamay ni Bea sa likod ng isang form: “Sir, baka drama lang ulit ni ate. Wag muna i-release, baka masanay.”

Doon ko naramdaman na hindi na lang ako nasasaktan, nagigising na ako.

Kaya gumawa ako ng desisyon. Maliit lang, pero para sa akin malaki. Kinuha ko yung lumang alkansya ni Nanay, binilang yung natira, at kinabukasan nagbukas ako ng sarili kong bank account sa BDO sa may SM North. Sa pangalan ko lang. Walang co-sign, walang approval ni Bea, walang pirma ni Miguel.

Nang iabot sa akin ng teller yung passbook, tinitigan ko yung pangalan ko doon: LIZA SANTOS. Hindi Liza de Guzman. Ako lang.

At sa unang pagkakataon, naramdaman kong may pera ako na hindi ko kailangang ipagpaalam.

Hindi pa tapos ang laban, pero may nasimulan na ako.

Salamat sa pagbabasa hanggang dito 🙏 Nasa comments section na ng page ang susunod na bahagi. I-click ang “View all comments” para mabasa ang Bahagi 4 👇📖

Bahagi 4
Hinarap ko ang mister kong Colonel at ang aide niyang mapagpanggap sa harap ng buong pamilya, at doon ko binawi ang lahat ng kinuha nila sa akin

Isang linggo pagkatapos kong magbukas ng sarili kong bank account, nakatanggap ako ng tawag mula sa opisina ng logistics. Si Sgt. Ramos ulit.

“Ma’am Liza, pinapatawag po kayo ni Colonel sa conference room. Kasama si Ma’am Bea. May family meeting daw po.”

Alam ko na ang ibig sabihin no’n. Gusto akong pabalikin, o gusto akong patahimikin. Pero sa pagkakataong ito, hindi ako natakot. Dinala ko ang lahat. Yung envelope na may sampung form, yung printout ng allowance, yung sulat-kamay ni Bea, yung death certificate ni Nanay, at yung titulo ng lupa.

Pagdating ko sa Camp Aguinaldo, nandoon na sila. Si Miguel naka-uniporme, nakaupo sa dulo ng mesa. Si Bea naka-uniporme rin, may dalang folder, parang laging handa. Nandoon din yung mama ni Miguel, si Tita Cora, na dati ayaw sa akin kasi taga-Tandang Sora lang ako. At dalawang senior officers na parang ginawang saksi.

Pagpasok ko, naka-jacket pa rin ako. Yung lumang canvas jacket. Lahat sila napatingin.

“Upo ka, Liza,” sabi ni Miguel. Medyo pagod ang boses, pero may awtoridad pa rin.

Umupo ako, pero hindi sa tabi niya. Sa kabilang dulo.

Si Tita Cora ang unang nagsalita. “Liza, iha, alam kong masakit ang nangyari sa nanay mo. Pero pamilya pa rin kayo ni Miguel. Hindi tama na basta-basta ka na lang aalis.”

Ngumiti ako nang magalang. “Tita, limang taon po akong naging pamilya. Pero sa limang taon, kailangan ko pa pong magpaalam kay Bea para makabili ng gamot.”

Biglang sumingit si Bea, at gaya ng dati, naiiyak na boses.

“ Ate Liza, hindi ko po ginusto yun. Sumusunod lang po ako sa utos ni Sir. Sabi ni Sir i-hold muna kasi baka drama lang. Ako lang po ang nagpapatupad.”

Doon ko inilabas ang envelope.

“Drama?” Sabi ko at inilapag ang mga form isa-isa sa mesa. “Ito ba yung drama? Apat na beses mong binalik yung request ko para sa ₱300,000 na operasyon ni Nanay. Yung una kulang daw certification, yung pangalawa kulang explanation, yung pangatlo baka peke, yung pang-apat kulang regulation. Samantalang may medical abstract na, may pirma ng doktor ng V. Luna, may emergency stamp.”

Tinitigan ni Miguel ang mga papel. Nakita niyang may pirma niya sa gilid. Namutla siya.

“At ito,” dagdag ko, inilabas ang printout. “Monthly allowance ko ₱50,000, medical allocation ni Nanay ₱500,000 kada taon. Sa papel buo. Pero sa bank account na hawak ni Bea, ₱15,000 lang ang dumadating sa akin. Nasaan yung kulang, Bea?”

Namula si Bea. “ Ate, hindi— hindi ko— nasa holding lang—”

“Holding?” putol ko. “Holding na ikaw lang ang may access? Holding na kailangan pa ng sulat mo na ‘baka drama lang ulit ni ate’ bago i-release?”

Inilabas ko yung maliit na sulat-kamay sa likod ng form at binasa nang malakas. Narinig ng lahat. Si Tita Cora napahawak sa dibdib.

Si Miguel biglang tumayo. “Bea, totoo ba ito?”

Si Bea umiyak na talaga. “Sir, ginawa ko lang kasi sabi nyo ayaw nyo na ng puro request si ate! Sabi nyo turuan ko siya ng disiplina! Sabi nyo wag siyang masanay na hingi nang hingi!”

At doon lumabas ang totoo.

Si Miguel, na akala ko ay tahimik lang na biktima ng maling sistema, ay siya palang nag-utos na pahirapan ako. Hindi dahil sa disiplina, kundi dahil nahihiya siya sa pinanggalingan ko. Gusto niyang ipakita sa pamilya niya na kaya niyang kontrolin ang asawang galing sa mahirap.

“Liza, akala ko— akala ko nagsisinungaling ka lang para sa pera,” sabi ni Miguel, pero wala nang tapang. “Lahat ng misis ng opisyal marunong humawak ng budget. Ikaw lang ang laging kulang.”

“Kulang kasi hindi mo binibigay!” sigaw ko, at doon ko na hindi napigilan ang luha. Pero hindi na luha ng takot, luha ng galit. “Limang taon akong nagtiis kasi hawak mo ang ospital! Akala ko pag nagpakabait ako, mabubuhay si Nanay! Pero pinatay ninyo siya sa kakapirma ninyo ng RETURN!”

Tahimik ang buong conference room. Si Tita Cora umiiyak na. Yung dalawang senior officers nakayuko, parang nahihiya para kay Miguel.

Si Miguel naupo. Hawak niya ang death certificate ni Nanay. Nanginginig ang kamay niya.

“Ang sabi sa akin ni Bea, okay lang daw i-hold ang gamutan, kasi hindi naman daw critical,” bulong niya. “Hindi ko alam na— hindi ko alam na gano’n na pala kalala.”

“Alam mo!” sagot ko. “Tumawag ako sa’yo! Nagmakaawa ako! Sabi mo ‘kay Bea ka pumunta’! Si Nanay ang tinutukoy ko, Miguel, hindi bagong sapatos!”

Si Bea lumuhod pa. “ Ate, sorry na po. Natakot lang ako na pag na-release ko lahat, pagalitan ako ni Sir. Gusto ko lang po mapakita na magaling ako mag-manage.”

“Magaling ka mag-manage ng buhay ng ibang tao?” tanong ko. “Magaling ka mag-deny ng operasyon?”

Tumayo ako. Kinuha ko ang titulo ng lupa at inilapag sa mesa.

“Ito ang lupa ni Nanay. 120 sqm sa Novaliches. Gusto mong ilipat sa pangalan mo dati. Hindi ko binigay. At hindi ko ibibigay kahit kailan. Ito lang ang hindi ninyo nahawakan.”

Tumingin ako kay Miguel. “Pipirmahan mo ang annulment papers. Ibabalik mo ang lahat ng allowance na hindi mo binigay sa loob ng limang taon. Nasa PAO na ang computation. ₱2.1 million. Hindi ko hihingin lahat ngayon, pero ilalagay natin sa kasunduan. At aalis ka sa bahay ni Nanay. Wala kang karapatan doon.”

Nagulat si Tita Cora. “Liza, malaki yun—”

“Tita, malaki po ang limang taon na buhay ko na nawala,” sabi ko nang mahinahon. “Malaki ang buhay ng nanay ko.”

Si Miguel tumango. Walang pagtutol. Parang ngayon lang niya nakita kung gaano siya kaliit sa harap ng mga papel na siya mismo ang pumirma.

“At ikaw, Bea,” hinarap ko siya. “Aalis ka sa unit ni Miguel. Hindi dahil pinapagalitan kita, kundi dahil magfa-file ako ng formal complaint sa admin. May kopya na si Atty. Cruz ng lahat ng form na may pirma mo. Hindi kita sisirain, pero kailangan mong harapin kung anong ginawa mo.”

Umiiyak pa rin si Bea, pero tumango.

Pagkatapos ng meeting, lumabas ako ng Camp Aguinaldo na mag-isa. Hindi na ako sumakay sa sasakyan ni Miguel. Nag-jeep ako papuntang SM North. Sa jeep, katabi ko ang mga estudyante, mga nanay na may dalang palengke. Walang nagtitingin sa akin na parang misis ng Colonel. Isa lang akong babaeng naka-kupas na jacket.

Pagdating sa bahay ni Nanay, may naghihintay sa akin. Si Aling Nena, kapitbahay namin, may dalang pancit. “Liza, kumain ka muna. Alam kong pagod ka.”

Kumain kami sa maliit na lamesa. At habang kumakain, dumating ang tawag ni Atty. Cruz. “Liza, pumayag si Colonel. Pipirmahan niya ang kasunduan. At na-approve na yung transfer ng remaining medical allocation sa account mo, yung ₱300,000 na dapat para sa nanay mo, ibibigay na nila bilang financial assistance.”

Hindi pera ang habol ko, pero simbolo yun na inako nila ang mali.

Isang buwan ang lumipas. Pumirma kami ni Miguel sa PAO. Hindi na kami nagsigawan. Tahimik lang. Binigay niya ang susi ng vault. Kinuha ko lang yung dalawang alahas na pamana pa ng lola ko, yung iba iniwan ko. Hindi ko kailangan ng alahas na kailangan pa ng permiso para isuot.

Si Bea, nalipat sa ibang kampo sa Cebu. Narinig kong na-demote siya at kailangan mag-report sa admin office. Hindi ko na siya hinabol. Sapat na sa akin na wala na siyang kapangyarihan sa buhay ko.

Ako, nanatili sa bahay ni Nanay sa Tandang Sora. Inayos ko ang bubong, pininturahan ang pader. Yung titulo ng lupa, nasa bank vault na, pero sa pangalan ko na. Yung ₱2.1 million na napagkasunduan, hindi ko winaldas. Ginawa kong puhunan. Nagbukas ako ng maliit na online shop ng mga thrift clothes at uniform repair malapit sa Camp Aguinaldo. Ako mismo ang nananahi, ako ang nagde-deliver. Kilala na ako ng mga misis doon, pero hindi bilang misis ni Colonel, kundi bilang si Liza na marunong manahi at hindi naniningil ng sobra.

Minsan dumadaan si Sgt. Ramos at nagdadala ng taho. “Ma’am Liza, kamusta na kayo?”

Sabi ko, “Hindi na Ma’am. Liza na lang.”

Ngayon, isang taon na ang nakalipas mula nung libing ni Nanay. Nakatayo ako sa harap ng puntod niya sa Himlayang Pilipino, dala ang bago kong bank passbook at yung lumang canvas jacket na labhan ko nang maayos. Hindi ko na siya kailangang isuot araw-araw, pero sinusuot ko pa rin tuwing may mahalagang lakad.

“Nanay, tapos na,” bulong ko. “Hindi na ako humihingi ng permiso para mabuhay. At yung lupa mo, naalagaan ko.”

Umuwi ako nang hapon, naglakad sa Quezon City na maingay, may mga batang naglalaro sa barangay, may amoy ng inihaw sa kanto. Pumasok ako sa maliit kong bahay, binuksan ang bintana, at pinakinggan ang kuliglig sa gabi.

Ngayong gabi, suot ko pa rin yung lumang jacket, pero sa unang pagkakataon sa limang taon, hindi na ako nanghihingi ng permiso para huminga, at alam kong bukas, sa wakas, akin na talaga.

Salamat sa pagsama sa amin at pagbabasa ng kuwento hanggang dulo 🙏 Iwan sa comments ang iyong opinyon, reaksiyon o suhestiyon. Malaking tulong iyon para mapaganda pa namin ang mga susunod na kuwento. Huwag kalimutang i-follow ang page para hindi mo mapalampas ang mga bagong kuwento araw-araw 📖✨