Bahagi 3
Pumasok si Mama na hindi man lang nagtanggal ng sapatos. Diretso tingin kay Tita na nakaupo pa rin sa sofa ko na parang siya ang reyna.

“Magandang hapon,” sabi ni Mama, boses niya kalmado pero bawat salita may bigat. “Ako mama ni Liza.”

Tumayo si Tita, pilit ngumiti. “Ay kayo po pala. Ako mama ni Carlo.” Nagmano pa siya pero hindi tinanggap ni Mama yung kamay niya.

Si Atty. Reyes tumango lang. “Atty. Reyes po. Abogado ng pamilya.” Nilapag niya sa center table yung bag niya at umupo sa tabi ko. Hindi siya nagsalita agad, tiningnan lang muna yung titulo na hawak ko pa rin.

Si Carlo biglang naging alerto. “Tita, pasensya na po, hindi naman kailangan ng abogado… pamilya lang naman nag-uusap.”

“Exactly,” sagot ni Mama. “Pamilya nag-uusap. Kaya nga ako nandito. Anak ko yung kausap niyo.”

Umupo ulit si Tita, pero halatang hindi na komportable. Si Tito, yung papa ni Carlo, umubo. “Pasensya na kayo, nag-alala lang kami. Kasi yung pera, malaking halaga. Sabi ni Carlo tutulungan niya kapatid niya. Akala namin napag-usapan na.”

Doon sumingit si Atty. Reyes. Binuksan niya yung titulo. “Nakita ko na po titulo. Malinaw. Liza Santos lang owner. Full payment, walang encumbrance. Ang source ng funds, bank transfer from mother, labeled as dowry. Under Family Code, this is exclusive property. Kahit ikasal pa sila bukas, exclusive pa rin unless may written agreement.”

Namula si Tita. “Abogado ka pala, pero pera pa rin ng mag-asawa yan. Magkasintahan sila apat na taon. Hindi mo pwedeng sabihing hindi kasali si Carlo.”

Ngumiti si Mama, yung ngiting hindi ngiti. “Apat na taon? Anak ko apat na taon ding hindi alam password ng ATM ng anak mo. Nung hiningi niya, sabi pre-marital property daw. Ngayon, dowry ng anak ko, gusto niyo maging conjugal? Ano yun, selective?”

Hindi nakasagot si Tita. Si Carlo sinubukang saluhin. “Mama ni Liza, hindi po ganun… nag-aalala lang po talaga ako kay Bea. Kasi…”

“Kay Bea?” putol ni Mama. Tiningnan niya si Bea na halos umiiyak na sa gilid. “Bea anak, tanungin kita. Alam mo ba na yung perang sinasabi ng kuya mo na pang-down mo, galing sa dowry ni Liza?”

Umiling si Bea, umiiyak. “Hindi po. Akala ko po ipon ni Kuya. Sabi niya may extra siya. Hindi niya po sinabi na kay Ate Liza.”

Doon pumutok yung totoo. Hindi lang ako ang niloko ni Carlo, pati kapatid niya nilagay niya sa alanganin. Ginamit niya pangalan ni Bea para makuha pera ko.

“Carlo,” sabi ni Tito, boses nanginginig na. “Totoo ba yun? Sinabi mo sa amin ipon mo yun?”

Tahimik si Carlo. Pawis na pawis.

Ako naman, kahit masakit, biglang luminaw lahat. Hindi pera problema ni Carlo. Ugali. Sanay siya na ako lagi mag-aadjust. Noong nililigawan pa lang ako, ako laging nagbabayad ng Grab namin kasi “nakalimutan” niya wallet niya. Nung anniversary namin, ako bumili ng gift para sa mama niya kasi “busy” siya. Maliit na bagay pero ngayon naiipon na lahat sa utak ko.

Tumayo ako. “Tita, Tito, Bea, pasensya na kayo pero kailangan niyo na pong umuwi.”

“Anong umuwi?” sigaw ni Tita. “Hindi pa tapos usapan!”

“Tapos na po,” sabi ko. Mahinahon pero buo. “Yung condo, hindi ko bebenta, hindi ko isasanla, hindi ko ililipat pangalan. At lalong hindi ko ibibigay pang-down ng kahit sino. Yung ₱2.8M, hindi ko utang kanino. Regalo ng mama ko sa akin.”

Lumingon ako kay Carlo. “At ikaw, Carlo. Kanina lumuhod ka sa akin, sabi mo ibibigay mo lahat. ATM, ipon, password. Pero nung dumating mama mo, wala kang sinabi. Hinayaan mo lang akong durugin nila. Nasaan na yung sinabi mong ako lang kailangan mo?”

Hindi siya makatingin. “Liza, please, pag-usapan natin nang tayong dalawa lang…”

“Hindi na. Pagod na akong pag-usapan nang tayo lang tapos bukas may kasama ka na palang buong barangay.”

Si Atty. Reyes tumayo na rin. “Kung gusto niyo po ng formal settlement, nasa opisina ako sa Makati. Pero as of now, wala kayong legal claim sa property na to. Kung ipipilit niyo pa, harassment na yan.”

Natahimik ang lahat. Si Mama hinawakan kamay ko. Malamig kamay ko pero mahigpit hawak niya.

Si Bea biglang lumapit sa akin, hawak bag niya. “Ate Liza, sorry talaga. Uuwi na po kami. Hindi ko na po kailangan ng down. Kaya ko po mag-ipon mag-isa. Sorry po talaga sa gulo.”

Doon ako naluha, hindi dahil kay Carlo, kundi dahil sa bata. 24 pa lang, ginagamit ng sariling kuya.

Tumango ako. “Okay lang Bea. Hindi ikaw may kasalanan.”

Si Tita hinila na si Bea. “Tara na! Nakakahiya dito!” Si Tito tahimik lang na sumunod. Si Carlo naiwan, nakatayo sa gitna ng sala ko, yung sala na maliwanag dahil sa araw na pumapasok alas-nueve pa lang.

Tinitigan ko siya. “Labas ka na rin, Carlo.”

“Liza…”

“Labas.”

Wala siyang nagawa kundi kunin yung susi ng motor niya na nasa mesa. Pagkasara ng pinto, naiwan kaming tatlo: ako, si Mama, at si Atty. Reyes.

Naupo ako sa sahig. Doon lang ako umiyak nang malakas. Hindi dahil sa nawala si Carlo, kundi dahil sa apat na taon na parang nasayang.

Hinaplos ni Mama likod ko. “Tama ginawa mo, anak. Bahay mo to. Ikaw may-ari. Tandaan mo, kahit anong mangyari, may babalikan ka.”

At sa unang pagkakataon sa buong araw, naramdaman kong totoo yun. May sarili akong bahay. May pinto akong pwede kong isara. At may susi na ako lang may hawak.

Pero alam kong hindi pa tapos. Kilala ko si Carlo. Hindi siya susuko nang ganun lang kadali. Siguradong babalik pa yun, at sa susunod, mas malala na ang gagawin niya.