Habang nanginginig ang kamay ko sa pagpirma ng hospital consent form, tinawagan ko ang kuya kong may dalawang mamahaling sasakyan at malaking bahay sa Maynila.

“Kuya, kailangan ni Papa ng tulong. Kahit pautang lang.”

Ang sagot niya?

“Problema mo na ‘yan. Matagal na akong walang utang na loob na kailangang bayaran kay Papa.”

Hindi niya alam na makalipas ang tatlumpu’t dalawang araw, may isang lumang sobre na magpapaluhod sa kanya sa harap ng aming ama.

Ako si Mikaela Santos, dalawampu’t siyam na taong gulang, isang accounting assistant sa Quezon City.

Alas-dos disisiyete ng hapon nang makatanggap ako ng tawag mula sa isang foreman sa construction site sa Pasig.

“Ma’am Mikaela? Naaksidente po ang papa ninyo. Nahulog siya mula sa scaffolding. Nasa emergency room na po kami.”

Parang huminto ang mundo ko.

Ang papa kong si Ernesto ay limampu’t walong taong gulang. Halos buong buhay niya, construction worker siya.

Siya ang taong gumigising nang alas-kuwatro ng madaling-araw, nagbabaon ng kanin at tuyo, at umuuwi nang masakit ang likod pero may ngiti pa rin.

Namatay si Mama noong sampung taong gulang ako.

Mula noon, si Papa na ang naging nanay at tatay naming magkapatid.

Pitong taon ang tanda sa akin ng kuya kong si Ronald.

Noong dalawampu’t dalawang taong gulang siya, gusto niyang magtayo ng hardware business.

Wala siyang kapital.

Kaya ibinenta ni Papa ang maliit naming bahay at lupa sa Bulacan sa halagang ₱480,000.

Lahat ng pera, ibinigay niya kay Kuya.

“Anak, ito lang ang maipapamana ko sa iyo ngayon. Gamitin mo nang maayos.”

At ginamit nga ni Kuya.

Mula sa isang maliit na hardware, nakapagtayo siya ng apat na branch. Kalaunan, nagkaroon siya ng sariling construction supply company at mga delivery truck.

Ngayon, nakatira siya sa isang mamahaling subdivision sa Quezon City.

May Toyota Fortuner, Audi Q5, at bahay na may swimming pool.

Samantalang si Papa?

Nakatira sa isang maliit na inuupahang kuwarto malapit sa construction site.

Kapag tag-ulan, tumutulo ang bubong.

Kapag tag-init, halos hindi makahinga sa sobrang init.

Pero ni minsan, hindi humingi si Papa ng pera kay Kuya.

“Hayaan mo na siya, Mika. May sarili na siyang pamilya.”

Iyon ang lagi niyang sinasabi.

Hanggang dumating ang araw na kailangan niyang lumaban para sa sariling buhay.

Sa ospital, sinabi ng doktor na may matinding pagdurugo sa utak ni Papa.

Aabot sa ₱1.8 milyon ang posibleng gastusin sa operasyon, ICU, gamot, at rehabilitasyon.

Kailangan naming maghanda agad ng malaking deposito.

Nanginig ang mga daliri ko habang dinadial ang numero ni Kuya.

Unang tawag, walang sagot.

Pangalawa, sinagot niya.

“Bakit? Busy ako.”

“Kuya, nahulog si Papa sa construction. May bleeding sa utak. Kailangan niya ng operasyon.”

Saglit siyang natahimik.

“Magkano?”

“Kuya, baka umabot ng isang milyon mahigit. Kailangan ko muna ng tulong para sa deposito.”

“Wala akong pera ngayon.”

“Kuya, kahit pautang lang. Magbabayad ako.”

“Mahina ang negosyo. Marami akong receivables. Bahala ka munang dumiskarte.”

Pagkatapos, ibinaba niya ang tawag.

Napatitig ako sa cellphone.

Hindi ako makapaniwala.

Kinabukasan, tumawag ulit ako.

“Kuya, kahit ₱200,000 lang muna. Pipirma ako ng kasulatan.”

Narinig ko siyang bumuntong-hininga.

“Mika, huwag mong ipamukha sa akin ang ginawa ni Papa noon. Matagal na iyon.”

“Pero Kuya, ibinenta niya ang bahay natin para sa negosyo mo!”

“At ano ngayon? Habambuhay ko bang babayaran iyon?”

Parang may kutsilyong tumusok sa dibdib ko.

Sa ikatlong tawag, asawa niyang si Vanessa ang sumagot.

“Mika, alam na namin ang nangyari. Pero hindi naman puwedeng ibenta namin ang bahay namin dahil lang nagkasakit ang papa ninyo.”

“Hindi po ako humihingi, Ate. Nanghihiram lang.”

“Hindi kami bangko.”

Naputol ang tawag.

Umupo ako sa malamig na sahig ng ospital.

Sa taas, nakakabit sa mga makina ang tatay kong buong buhay na nagtrabaho para sa amin.

Sa baba, ako naman ang nagmamakaawa para sa perang maaaring magligtas sa kanya.

Pero wala akong oras para umiyak.

Tinawagan ko ang dati kong college roommate na si Liza.

Agad siyang nagpadala ng ₱80,000.

“Mika, unahin mo si Tito Ernesto. Huwag mo munang isipin ang bayad.”

Nag-ambagan ang mga kaklase ko noong high school.

May nagbigay ng ₱500, may ₱1,000, may ₱5,000.

Isang kaklaseng halos hindi ko nakausap noon ang nagpadala ng ₱15,000.

Ang mensahe niya: “Kapit lang. Sana gumaling si Tito.”

Nagpautang ang mga tiyahin ko.

Nag-advance ako ng sahod.

Isinanla ko ang mga alahas na naiwan ni Mama.

At nang kulang pa rin, ipinagbili ko ang lumang relo ni Papa.

Isang Shanghai mechanical watch iyon na regalo ni Mama noong kasal nila.

Tatlong beses nang napalitan ang strap.

Gasgas ang salamin.

Pero kahit kailan, hindi iyon inalis ni Papa sa kanyang pulso.

₱2,500 lang ang ibinigay ng pawnshop.

Habang hawak ko ang pera, halos hindi ako makahinga sa pag-iyak.

“Patawad, Pa. Babawiin ko rin ito.”

Sa ikawalong araw, natuloy ang ikalawang operasyon.

Limang oras at dalawampung minuto kaming naghintay.

Nang lumabas ang doktor, sinabi niyang matagumpay ang operasyon.

Pero maaaring hindi na maigalaw nang normal ni Papa ang kaliwang bahagi ng kanyang katawan.

Napaupo ako.

Ang mga paa niyang umakyat sa libo-libong hagdan ng construction site, baka hindi na muling makalakad nang walang tulong.

Pagmulat ni Papa, unang tanong niya:

“Magkano ang nagastos, anak?”

“Okay lang, Pa. Huwag mong isipin.”

“Dumating ba ang kuya mo?”

Napayuko ako.

“Busy lang po siya.”

Hindi na nagsalita si Papa.

Tumingin lang siya sa bintana.

Sa loob ng tatlumpu’t dalawang araw, ni minsan ay hindi bumisita si Kuya.

Nang makalabas kami sa ospital, inihatid ko si Papa sa maliit kong apartment.

“Anak,” mahinang sabi niya, “ipagluto mo naman ako ng noodles na may itlog. Sawa na ako sa pagkain sa ospital.”

Ngumiti ako kahit naiiyak.

“Opo, Pa.”

Pero habang inaayos ko ang kanyang mga gamit, may nahulog na lumang sobre mula sa ilalim ng kanyang bag.

May nakasulat sa harapan:

“PARA KAY RONALD. IBIGAY LANG KAPAG HINDI NA AKO MAKAPAGTRABAHO.”

Napatigil ako.

“Pa, ano po ito?”

Biglang nagbago ang mukha niya.

“Mika… huwag mong bubuksan.”

Pero huli na.

Bahagya nang nakalabas ang isang dokumento.

At nang mabasa ko ang unang pahina, nanlamig ang buong katawan ko.

Hindi pala ang ₱480,000 na ipinambili ng hardware ang pinakamalaking sakripisyong ginawa ni Papa para kay Kuya.

May isa pa.

At ang sikreto ay may kinalaman sa mismong kumpanyang ipinagmamalaki ng kapatid ko.

BAHAGI 2 — PARA SA WEBSITE

Nanginginig ang kamay kong ibinalik ang dokumento sa sobre.

Sa unang pahina, malinaw na nakasulat ang pangalan ng isang kompanya.

R. Santos Construction Supply and Logistics Corporation.

Kompanya iyon ni Kuya Ronald.

Pero ang pinakanakagulat ay ang kasunod na dokumento.

Isang lumang kasunduan tungkol sa lupang ginamit bilang collateral para sa unang malaking business loan ng kuya ko.

“Pa…” halos pabulong kong tanong. “Bakit nandito ang pangalan ninyo?”

Matagal na hindi sumagot si Papa.

Nakaupo siya sa wheelchair sa tabi ng bintana. Ang kaliwang kamay niya ay nakapatong sa hita, halos hindi maigalaw.

Sa wakas, nagsalita siya.

“Akala ko, hindi mo na kailangang malaman.”

“Alin po?”

Huminga siya nang malalim.

“Noong nagsisimula ang kuya mo, hindi sapat ang perang ibinigay ko. Nang lumaki ang negosyo, kailangan niya ng dagdag na puhunan.”

Alam kong minsang nangutang si Kuya para bumili ng delivery trucks.

Pero hindi ko alam kung paano niya nakuha ang malaking loan.

“May maliit akong lupang minana sa lolo mo sa Nueva Ecija,” pagpapatuloy ni Papa. “Hindi ko sinabi sa inyong magkapatid dahil balak kong ibigay iyon sa inyo kapag matanda na ako.”

Napatingin ako sa kanya.

“Ginamit ninyo bilang collateral?”

Tumango siya.

“Pumirma ako bilang guarantor. Nang magkaproblema ang negosyo niya, ako ang hinabol ng bangko.”

Parang may humigpit sa dibdib ko.

“Magkano, Pa?”

“Halos isang milyon.”

Hindi ako nakapagsalita.

“Naibenta ang lupa para mabayaran ang utang. Pero ang sabi ko sa kuya mo, huwag na niyang isipin. Ang mahalaga, hindi magsara ang negosyo.”

Napahawak ako sa noo.

“Alam ba ni Kuya na nawala ang lupa?”

“Oo.”

“Alam niyang iyon ang huli ninyong ari-arian?”

Tumango si Papa.

At doon ko naunawaan kung bakit, sa kabila ng pagkakaroon ng mayamang anak, nagtatrabaho pa rin siya sa construction site.

Hindi dahil gusto niya.

Kundi dahil wala na siyang natira.

“Pa, bakit hindi ninyo sinabi sa akin?”

“Ayaw kong mag-away kayo.”

Napatawa ako nang mapait.

“Pa, halos mamatay na kayo. Hindi man lang siya nagbigay ng pera. Tapos pinoprotektahan ninyo pa rin siya?”

Napayuko si Papa.

“Anak ko pa rin siya.”

Hindi ko alam kung alin ang mas masakit: ang ginawa ni Kuya, o ang katotohanang kahit halos wala nang natira kay Papa, kaya pa rin niyang ipagtanggol ang anak na nagpabaya sa kanya.

Kinagabihan, hindi ako nakatulog.

Inilabas ko ang lahat ng dokumento sa sobre.

May mga lumang resibo, kasulatan sa bangko, at sulat na ipinadala ni Kuya noong nagsisimula pa lamang ang kanyang negosyo.

Isa sa mga iyon ang nagpaluha sa akin.

Nakasulat sa sulat-kamay ni Kuya:

“Pa, kapag yumaman ako, hindi na kayo magtatrabaho. Bibigyan ko kayo ng sariling bahay. Ako naman ang bahala sa inyo.”

May petsa iyon: Hunyo 18, 2008.

Binasa ko nang paulit-ulit.

Ang batang nangakong aalagaan ang ama ay siya ring lalaking hindi man lang makapaglaan ng ilang minuto para bumisita sa ospital.

Kinabukasan, dinala ko ang mga dokumento sa isang abogado.

Si Attorney Camille Reyes ay kaibigan ng dating supervisor ko.

Maingat niyang sinuri ang mga papeles.

“Mika, may ebidensiya rito na ginamit ng kuya mo ang ari-arian ng papa ninyo para sa negosyo. Pero hindi ibig sabihin nito na awtomatikong may karapatan kayong bawiin ang halaga.”

Tumango ako.

“Hindi ko po gustong kunin ang kompanya niya.”

“Ano ang gusto mo?”

“Gusto kong malaman niya kung gaano kalaki ang isinakripisyo ni Papa. At gusto kong matulungan si Papa na makuha ang anumang benepisyong nararapat sa kanya dahil sa aksidente.”

Ipinaliwanag ni Attorney Camille na kailangan ding suriin ang mga obligasyon ng employer, insurance, at posibleng benepisyo sa ilalim ng mga naaangkop na batas.

Tinulungan niya akong ayusin ang mga medical record at dokumento sa trabaho ni Papa.

Sa unang pagkakataon mula nang maaksidente siya, naramdaman kong hindi na ako nag-iisa.

Pagkalipas ng tatlong araw, may tumawag sa akin.

Si Vanessa.

“Mika, narinig kong nakalabas na si Papa sa ospital.”

“Opo.”

“Bakit hindi mo sinabi sa amin?”

Napapikit ako.

“Ate, tatlumpu’t dalawang araw siyang nasa ospital. Alam ninyo ang numero ko.”

Saglit siyang natahimik.

Pagkatapos, bigla siyang nagtanong:

“Totoo bang may hawak kang lumang mga dokumento ng negosyo ni Ronald?”

Doon ako napatingin sa sobre sa mesa.

“Bakit po?”

“May sinabi kasi ang papa ninyo noon tungkol sa lupa. Hindi namin alam kung ano ang hawak mo.”

“Kung gusto ninyong malaman, pumunta kayo rito. Bisitahin ninyo si Papa.”

“Hindi kami puwedeng basta pumunta sa apartment mo.”

“Kung ganoon, wala na tayong dapat pag-usapan.”

Ibinaba ko ang telepono.

Makalipas ang dalawang araw, may kumatok sa pintuan.

Si Kuya Ronald.

Naka-polo shirt siyang mamahalin, may relo sa pulso na malamang mas mahal pa sa anim na buwang sahod ko.

Sa likuran niya si Vanessa.

Pagpasok nila, agad nilang napansin ang maliit na apartment.

Isang kama, isang sofa, maliit na mesa, at wheelchair ni Papa sa tabi ng bintana.

“Pa,” sabi ni Kuya.

Dahan-dahang lumingon si Papa.

“Ronald?”

Ngumiti siya.

Isang ngiting hindi ko kayang unawain.

“Dumating ka pala, anak.”

Hindi sumagot si Kuya.

Umupo siya sa sofa at agad akong tinanong.

“Mika, may mga papeles ka raw tungkol sa negosyo ko?”

Tiningnan ko siya.

“Hindi mo muna tatanungin kung kumusta si Papa?”

“Kitang-kita ko namang nakalabas na siya.”

“Hindi na niya maigalaw nang maayos ang kaliwang paa niya.”

“Alam ko.”

“Hindi, Kuya. Hindi mo alam. Kasi ni minsan hindi ka pumunta sa ospital.”

Napakunot-noo siya.

“Huwag mo akong sermunan. May sarili akong problema.”

Inilapag ko ang isang makapal na folder sa mesa.

“Alam mo ba kung magkano ang ginastos ko?”

Hindi siya sumagot.

“Mahigit isang milyon ang kailangang bayaran matapos ang mga bawas at tulong na nakuha namin. May mga utang pa akong kailangang hulugan. May rehabilitation pa si Papa.”

“Sinabi ko nang wala akong cash!”

“Pero may pera kang pangbakasyon sa Boracay noong nasa ICU si Papa.”

Namula ang mukha ni Vanessa.

“Hindi mo alam ang sitwasyon namin!”

“May mga litrato kayo sa Facebook, Ate. Habang naghahanap ako ng pambili ng gamot, nagpo-post kayo ng sunset dinner sa resort.”

Tumayo si Kuya.

“Tama na!”

Pero bago siya makapagsalita pa, may mahinang boses mula sa wheelchair.

“Ronald.”

Napalingon kaming lahat.

Hawak ni Papa ang isang lumang sulat.

“Ikaw ba ang sumulat nito?”

Iniabot niya ang papel.

Kinuha iyon ni Kuya.

Habang binabasa niya, unti-unting nawala ang galit sa kanyang mukha.

“Pa…”

“Naaalala mo pa ba?”

Hindi sumagot si Kuya.

“Sinabi mong kapag naging maayos ang negosyo, hindi na ako magtatrabaho.”

Napayuko siya.

“Pa, bata pa ako noon.”

Tumango si Papa.

“Oo. Bata ka pa noon. Kaya naniwala ako.”

Walang nagsalita.

Pagkatapos, dahan-dahang inilabas ni Papa ang dokumento tungkol sa lupa.

“Naalala mo rin ba ito?”

Nanlaki ang mga mata ni Vanessa.

“Ano ‘yan?”

Sumagot ako.

“Ang lupang ibinenta para mabayaran ang utang ng negosyo ninyo.”

Napatingin siya sa asawa.

“Ronald, sinabi mo sa akin na binayaran mo iyon gamit ang kinita ng kompanya!”

Hindi makatingin nang diretso si Kuya.

“Vanessa, hindi ganoon kasimple…”

“Alam mong nawalan ng lupa ang papa mo?”

Tumahimik siya.

At sa katahimikang iyon, lumabas ang katotohanan.

Alam niya.

Matagal na niyang alam.

“Bakit hindi mo sinabi sa akin?” nanginginig na tanong ni Vanessa.

“Dahil ayokong isipin mong nanggaling sa tatay ko ang lahat!”

Napahinto kaming tatlo.

Parang siya mismo ang nagulat sa sariling sinabi.

Huminga siya nang mabigat.

“Lahat ng tao, sinasabing sinuwerte lang ako dahil tinulungan ako ni Papa. Wala silang nakikitang pagpupuyat ko, ang paghihirap ko, ang mga utang ko!”

Tahimik na nakatingin si Papa.

Pagkatapos ay sinabi niya ang mga salitang hindi ko malilimutan.

“Anak, hindi ko kailanman inangkin ang tagumpay mo. Pero sana, hindi mo rin ikinahiya ang sakripisyo ko.”

Napatakip ako sa bibig.

Nagsimulang mangilid ang luha sa mga mata ni Kuya.

“Pa…”

“Hindi ko kailangan ang pera mo, Ronald. Noong nasa ospital ako, hinintay lang kitang dumating.”

Napahawak si Papa sa braso ng wheelchair.

“Araw-araw, tinatanong ko si Mika kung nakapunta ka na.”

Hindi makatingin si Kuya.

“Ang gusto ko lang, kahit sandali, makita ang anak kong pinalaki ko.”

At doon tuluyang napaiyak ang kapatid ko.

Lumuhod siya sa harap ng wheelchair.

“Pa, patawad.”

Pero hindi agad siya niyakap ni Papa.

Matagal siyang tiningnan.

Pagkatapos ay mahinang sinabi:

“Anak, ang pagpapatawad ay hindi mahirap para sa akin. Ang mahirap ay ang maniwalang hindi mo na ako muling iiwan kapag kailangan kita.”

Humagulgol si Kuya.

Lumuhod din si Vanessa sa tabi niya.

“Pa, patawad po. Hindi ko po alam ang lahat.”

Hindi sumagot si Papa.

Hinawakan lang niya ang kamay ng anak niya.

Noong gabing iyon, umalis sina Kuya na walang dalang kahit isang dokumento.

Kinabukasan, nagpadala siya ng mensahe.

Mika, gusto kong tumulong sa mga gastusin ni Papa. Pakisabi kung ano ang kailangang bayaran.

Hindi ako agad sumagot.

Makalipas ang ilang oras, isinulat ko ang buong listahan ng utang, resibo, at rehabilitation expenses.

Pero naglagay ako ng isang kondisyon.

Kuya, hindi sapat ang magpadala ka ng pera. Kailangan mong magpakita kay Papa. Hindi puwedeng pera lang ang kapalit ng panahon na nawala.

Makalipas ang isang linggo, bumalik siya.

Walang mamahaling relo.

Walang kasamang driver.

May dala lamang siyang lugaw, prutas, at isang bagong pares ng tsinelas para kay Papa.

Siya mismo ang naghatid kay Papa sa rehabilitation center.

Noong una, tahimik lamang silang dalawa.

Pero isang araw, habang tinutulungan ni Kuya si Papa na tumayo sa pagitan ng dalawang handrail, biglang nagsalita ang matanda.

“Ronald, noong bata ka, ganito rin kita tinuruang maglakad.”

Napahinto si Kuya.

“Nadadapa ka palagi. Pero ayaw mong magpabuhat.”

Napangiti si Papa.

“Sinasabi mo, kaya mo nang mag-isa.”

Humigpit ang hawak ni Kuya sa braso niya.

“Pa, ngayon ako naman ang hahawak sa inyo.”

Napaluha ako habang pinapanood sila.

Hindi naging madali ang mga sumunod na buwan.

May mga araw na hindi makalakad si Papa kahit ilang hakbang.

May mga araw na umiiyak siya dahil hindi niya maitali ang sariling sapatos.

May pagkakataon ding nagtalo kami ni Kuya tungkol sa pera at sa mga desisyong medikal.

Pero sa pagkakataong iyon, hindi na siya tumatakbo palayo.

Nakipag-usap siya sa amin.

Nagbayad siya ng malaking bahagi ng mga utang sa ospital at tumulong sa buwanang therapy. Tinulungan din kami ni Attorney Camille na ipagpatuloy ang pagproseso ng mga posibleng benepisyo ni Papa mula sa aksidente.

Samantala, nakuha ko rin ang lumang relo ni Papa mula sa tindahang pinagbilhan ko.

Tinulungan ako ni Liza na hanapin ang may-ari at tubusin iyon.

Noong ibinigay ko ang relo kay Papa, matagal niya itong hinaplos.

“Akala ko nawala na ito.”

“Hindi po, Pa. Bumalik na.”

Isinuot niya iyon sa kanang pulso.

“Regalo ito ng mama mo.”

“Opo. Alam ko.”

Tumingin siya sa akin.

“Maraming salamat, anak.”

Makalipas ang walong buwan, nakakalakad na si Papa nang ilang hakbang gamit ang tungkod at may nakaalalay.

Hindi na siya bumalik sa construction.

Sa halip, lumipat siya sa isang maliit ngunit maaliwalas na bahay na malapit sa amin. Sama-sama naming inayos ang tirahan upang ligtas siyang makagalaw.

Tuwing Linggo, pumupunta si Kuya kasama ang mga anak niya.

Minsan, sila ang nagluluto.

Minsan, si Papa ang nagkukuwento tungkol sa buhay niya noong kabataan.

Hindi na namin pinagkukunwaring walang nangyari.

May sugat na iniwan ang tatlumpu’t dalawang araw na paghihintay.

At hindi iyon basta nawawala dahil lamang sa isang paghingi ng tawad.

Pero unti-unti, sa bawat pagbisita, bawat therapy session, at bawat pangakong tinutupad, nagsimulang mabuo muli ang tiwala.

Isang hapon, nadatnan ko si Papa sa may bintana.

Pinapanood niya ang mga apo niyang naglalaro sa maliit na bakuran.

“Masaya ka, Pa?” tanong ko.

Ngumiti siya.

“Oo, anak.”

“Hindi ka na ba galit kay Kuya?”

Matagal siyang nag-isip.

“Nasaktan ako, Mika. Pero mas gusto kong makita siyang nagbago kaysa habang-buhay siyang parusahan.”

Pagkatapos, hinawakan niya ang kamay ko.

“Pero ikaw, anak, huwag mong kalilimutan ang sarili mo. Hindi dahil mahal mo ang pamilya mo, kailangan mong akuin ang lahat ng bigat.”

Doon ako tuluyang napaiyak.

Dahil sa unang pagkakataon, naunawaan kong ang pagiging mabuting anak ay hindi nangangahulugang kailangan kong magdusa nang mag-isa.

At ang pagiging mayaman ay hindi nasusukat sa laki ng bahay, dami ng sasakyan, o halaga ng negosyo.

Nasusukat din ito sa kakayahang lumingon sa mga taong tumulong sa iyong makarating sa kinaroroonan mo.

MENSAHE NG KUWENTO

May mga magulang na ibinibigay ang lahat upang mabigyan ng magandang kinabukasan ang kanilang mga anak. Ngunit habang tumataas tayo sa buhay, sana ay huwag nating kalimutan ang mga kamay na unang umalalay sa atin.

Hindi kailangang maging milyonaryo para maging mabuting anak. Minsan, ang pinakamahalagang maibibigay natin ay oras, pag-aaruga, at presensiya sa panahong higit tayong kailangan.