Bahagi 3
Akala ko tapos na ang lahat nung nalibing si nanay, pero pag-uwi ko sa condo may naabutan akong mas masakit pa kaysa sa pagkawala niya

Pagkatapos ng libing sa Himlayang Pilipino sa Quezon City, hindi na ako bumalik sa pabahay ng militar. Dumiretso ako sa maliit na paupahan ng tiyahin ko sa may Muñoz. Doon ko pinatuyo ang luha ko mag-isa. Walang tao, walang putok ng baril, walang kailangang pirmahan. Tahimik lang.

Pero kinabukasan kailangan kong bumalik sa Camp Aguinaldo. Kailangan kong kunin ang birth certificate ko at ang titulo ng maliit na lupa ni nanay sa Bulacan na nasa vault pa. Yung vault na iyon, si Andrea ang may hawak ng susi.

Pagpasok ko sa gate, kilala pa ako ng guard. “Ma’am Liza, condolence po.” Tumango lang ako. Pagdating ko sa unit namin, bukas ang pinto. Nandoon si Andrea, nakaupo sa sofa namin, naka-civilian pero hawak ang logbook ng pabahay. Sa mesa, may dalawang tasa ng kape. Yung isa may lipstick mark na hindi akin.

“Oh, ate Liza,” sabi niya na parang nagulat pero hindi naman tumayo. “Nandito ka pala. Naglilinis lang ako, utos ni sir Miguel. Sabi niya kasi baka iwan mo pang makalat.”

Hindi ko siya sinagot. Dumiretso ako sa kwarto. Wala na ang ilang gamit ko. Yung cabinet na dati punong-puno ng uniporme ni Miguel at halos wala akong lalagyan, ngayon maluwag na. Wala na rin yung kahon ng mga sulat ni nanay.

“Ate, yung mga personal files mo, inayos ko na,” habol ni Andrea sa likod ko. “Yung iba kasi hindi na sumusunod sa tamang filing, kaya in-archive ko muna sa admin office.”

Binuksan ko ang vault. Ito yung maliit na bakal na cabinet na nasa ilalim ng kama namin dati. Dati kailangan ko pang mag-request form para lang mabuksan ito. Ngayon bukas na, at si Andrea ang nagbukas. Sa loob, wala na ang kwintas na ginto na pamana ni nanay sa akin. Yung kwintas na suot ni nanay nung huling beses ko siyang nakitang buhay. Naiwan lang ang lumang resibo at ang alikabok.

“Nasaan ang kwintas ni nanay?” tanong ko, nanginginig ang boses pero pinipilit kong maging kalmado.

“Ay, yung ginto?” Ngumiti si Andrea. “Nasa custody pa po ng admin, ate. Kasi po last year pa yung request ninyo na hiramin iyon para sa kasal ng pinsan ninyo, hindi pa naibabalik sa log. Kaya for safekeeping, tinago muna namin.”

Kasalan ng pinsan ko? Isang taon na ang nakakaraan iyon. Naibalik ko ang kwintas kinabukasan din, may pirma pa siya sa logbook. Alam niya iyon.

“Andrea, alam mong naibalik ko iyon,” sabi ko. “May pirma ka.”

“Ay, baka po nalito ako, ate. Ang dami ko kasing inaasikaso. Pero kung gusto ninyo, gawa po ulit kayo ng request form, para ma-process natin.”

Doon ko naramdaman ang matagal ko nang kinikimkim na galit na biglang naging lamig. Hindi na ako umiyak. Kinuha ko ang cellphone ko at pinakita sa kanya ang screenshot ng post niya.

Yung post niya kagabi: picture nilang dalawa ni Miguel sa isang restaurant sa BGC, may cake na may nakasulat na “Congrats Sir! Deserve mo ang best.” Naka-tag si Miguel. Oras ng post: 7:32 PM. Oras ng libing ni nanay: 6:00 PM. Nasa caption pa: “After a long day of work, buti na lang may masarap na dinner with the best boss.”

“Anong oras kayo kumain?” tanong ko.

“Ah, team dinner lang po iyon, ate. Celebrating the successful operation. Alam naman ni sir Miguel na sensitive ka, kaya hindi ka na namin inistorbo.”

“Team dinner? Dalawa lang kayo sa picture.”

Namula siya pero mabilis na nakabawi. “Yung iba po kasi nasa kabilang table, hindi lang kita sa picture. Ate, huwag po kayong mag-isip ng masama. Trabaho lang po.”

Trabaho lang. Yan ang laging linya nila.

Umalis ako nang hindi kumukuha ng kahit ano maliban sa lumang canvas jacket at sa folder ko ng mga resibo. Pagdating ko sa baba ng building, naghihintay ang tiyahin ko. Niyakap niya ako nang mahigpit.

“Liza, ano na plano mo?” bulong niya.

“Hindi ko pa alam, tita. Pero hindi na ako babalik doon.”

Pumunta kami sa V. Luna ulit. Kinuha ko ang buong medical abstract ni nanay. Doon nakasulat lahat. Admitted ng Lunes, critical ng Miyerkules, need urgent operation ng Huwebes ng umaga. Request for ₱300,000 submitted Huwebes ng 9 AM. Returned ng 11 AM, kulang daw certificate. Submitted ulit ng 2 PM, returned ulit ng 4 PM, need daw health office regulation. Submitted Biyernes ng 8 AM, returned ulit ng 10 AM, need daw official explanation. Approved Lunes ng 10 AM. Pero namatay si nanay Linggo ng madaling araw. Limang araw na patay bago na-approve ang pera.

Hawak ko ang papel na iyon na parang hawak ko ang huling hininga ni nanay.

Pag-uwi ko sa paupahan, nag-message si Miguel.

“Liza, ano ba itong pinagkakalat mo? Tumawag sa akin si Andrea, umiiyak. Sabi mo ninakaw niya ang kwintas mo? Hindi ganyan si Andrea. Maayos ang trabaho niya. Ikaw ang gumagawa ng gulo.”

Tinitigan ko ang message niya. Wala siyang tanong kung kamusta ako. Wala siyang tanong kung kamusta ang libing. Ang inaalala niya ay kung umiiyak si Andrea.

Sumagot ako sa unang pagkakataon pagkatapos ng maraming araw.

“Miguel, namatay si nanay nung Linggo. Linggo. Na-approve ang ₱300,000 mo nung Lunes. Lunes. Nasa BGC ka kumakain ng cake habang inililibing namin siya.”

Seen lang. Walang reply.

Maya-maya tumawag siya. Hindi ko sinagot.

Pagkatapos ng dalawang oras, dumating siya sa paupahan ng tiyahin ko. Naka-uniporme pa, pawisan. Pagbukas ko ng pinto, nakita ko ang mukha niya na pagod at galit na pinipigilan.

“Liza, mag-usap tayo nang maayos,” sabi niya. “Alam kong galit ka. Pero hindi mo kailangang idamay si Andrea. Ginagawa lang niya ang trabaho niya. Ako ang nag-utos na higpitan ang lahat ng request, hindi lang sa’yo, sa lahat. Para matuto kayo sa disiplina.”

“Disiplina?” Napatawa ako pero tumulo ang luha ko. “Miguel, nanay ko iyon. Hindi iyon disiplina. Pinatay mo siya sa kaka-disiplina mo.”

“Huwag kang magsalita ng ganyan. Ginamot naman siya sa V. Luna, binigyan ng best doctors.”

“Best doctors na hindi makagalaw kasi walang pambayad sa operating room? Best doctors na naghihintay ng pirma ni Andrea?”

Tahimik siya. Sa unang pagkakataon, nakita kong gumalaw ang panga niya na parang may gusto siyang sabihin pero hindi niya masabi.

“Yung kwintas,” sabi ko. “Yung pamana ni nanay. Nasaan?”

“Ipapabalik ko. Baka nasa admin lang talaga. Minsan kasi—”

“Minsan kasi si Andrea ang may hawak ng susi ng vault ng asawa mo. At ang asawa mo walang susi sa sarili niyang bahay.”

Natahimik ulit siya. Tumingin siya sa sahig. Yung yabang niya kanina parang nabawasan.

“Liza, hindi ko alam na ganito kalala,” sabi niya sa wakas, mahina. “Akala ko… akala ko humihingi ka lang ulit. Kasi dati—”

“Dati tiniis ko lahat kasi akala ko kailangan kita para mabuhay si nanay. Ngayon wala na si nanay. Ano pa ang kailangan ko sa’yo?”

Doon siya napatingala. Parang ngayon lang niya na-realize na hindi na ako yung babaeng laging nakayuko.

Gusto kong tapusin ang usap na iyon nang may sigawan, pero pinili kong maging kalmado. Dahil pag sumigaw ako, iisipin na naman niyang nag-iinarte ako.

“Bukas pupunta ako sa legal office ng kampo,” sabi ko. “Dala ko lahat ng returned slips, lahat ng resibo, at death certificate ni nanay. Magpa-file ako ng formal na hiwalayan at report kung paano na-handle ang medical assistance ko. Hindi para makaganti. Para lang maitama ang record.”

“Report?” Kumunot ang noo niya. “Liza, huwag mong palakihin ito. Masama ang tingin sa akin ng mga tao.”

“Masama ang tingin sa’yo ng mga tao dahil hindi mo alam na libing na ng biyenan mo habang nagce-celebrate ka sa BGC. Hindi dahil sa report ko.”

Tumalikod na ako at pumasok sa loob. Naiwan siya sa labas ng pinto, nakatayo, hindi makagalaw.

Nung gabing iyon, binuksan ko ang lumang bank account na nakapangalan lang sa akin, yung dati kong ginagamit nung dalaga pa ako sa Cebu bago ako napunta sa Maynila. May natitira pa palang ₱12,000 doon. Maliit, pero akin. Walang kailangang pirmahan ni Andrea para magamit.

At doon ako gumawa ng desisyon na matagal ko nang kinatatakutan pero ngayon malinaw na. Hindi na ako babalik sa Camp Aguinaldo bilang misis ni Miguel. Babalik ako bukas bilang Liza na may dalang sariling papel, sariling boses, at hindi na takot mawalan.

Salamat sa pagbabasa hanggang dito 🙏 Nasa comments section na ng page ang susunod na bahagi. I-click ang “View all comments” para mabasa ang Bahagi 4 👇📖

Bahagi 4
Hinarap ko silang dalawa sa harap ng buong opisina dala ang lahat ng report at resibo, at doon mismo bumagsak ang lahat ng kasinungalingan nila

Kinabukasan, maaga akong pumunta sa JAGO office sa loob ng Camp Aguinaldo. Suot ko yung lumang canvas jacket ko at isang simpleng white shirt na hiram ko sa tiyahin ko. Dala ko ang isang brown envelope. Sa loob: death certificate ni nanay, medical abstract galing V. Luna na may tatlong returned stamps na pirma ni Andrea, ang screenshot ng post niya sa BGC nung gabing ng libing, at ang logbook copy ng vault kung saan may pirma ako na naibalik ko ang kwintas isang taon na ang nakakaraan.

Hindi ako pumasok bilang misis ng koronel. Pumasok ako bilang Liza Cruz, sibilyan, nagpa-file ng reklamo.

Naabutan ko si Miguel sa hallway, kausap ang ilang opisyal. Pagkakita niya sa akin, natigilan siya. Lumapit siya agad.

“Liza, anong ginagawa mo dito? Sinabi ko naman pag-usapan natin ito nang pribado.”

“Tapos na ang pribado, Miguel. Limang taon akong naging pribado. Lahat ng request ko pribado, lahat ng iyak ko pribado. Namatay si nanay nang pribado.”

Sa loob ng conference room, nandoon si Andrea, naka-uniporme, hawak ang sariling folder na parang handang-handa siyang idepensa ang sarili niya. Nandoon din si Col. Santos, yung lieutenant colonel na nagtanong kay Miguel nung party.

Pinapasok ako ni Col. Santos. “Ma’am Liza, upo ka. Gusto naming marinig ang side mo.”

Umupo ako. Nanginginig ang kamay ko pero malinaw ang boses ko.

Nagsimula akong magkwento hindi sa galit kundi sa timeline. Lunes na-admit si nanay. Miyerkules naging critical. Huwebes ng 9 AM nagsumite ako ng request for ₱300,000 na pang-opera. Anong oras binalik, anong dahilan. Bawat returned slip may oras at pirma. Hindi ako nagdagdag ng drama. Pinabasa ko lang ang papel.

“Etong unang balik, 11 AM, kulang daw hospital certificate. Pero ang certificate makukuha lang pagkatapos ng operasyon, nakasulat mismo sa baba ng form ng V. Luna. Sinabi ko iyon kay Lt. Gomez. Ang sagot niya, gawan daw ng official explanation.”

“Etong pangalawa, 4 PM same day, need daw ng health office regulation. Nagpunta ako sa health office, sarado na ng 3 PM. Sabi ni Lt. Gomez, bukas na lang daw ulit.”

“Etong pangatlo, Biyernes 10 AM, need daw ng official explanation ng ospital na hindi raw pwedeng ma-fake ang certificate. Pumunta ako sa ospital, umiiyak ang nanay ko sa sakit. Sabi ng doktor, kung wala ang pera ng 12 PM, hindi nila masisimulan ang operasyon.”

Tahimik ang buong room. Si Andrea nakayuko pero halatang pinipigilan ang inis.

Tapos pinakita ko ang approval slip. Approved Lunes 10 AM. Death certificate: Linggo 2:15 AM. Limang araw na patay ang nanay ko bago na-approve ang perang dapat magliligtas sa kanya.

“Colonel Reyes,” sabi ni Col. Santos, humarap kay Miguel. “Totoo ba na ikaw ang nag-utos na higpitan ang medical assistance ni Ma’am Liza?”

Tumayo si Miguel. Sa unang pagkakataon hindi siya mataas. “Sir, inutos ko po na sumunod sa proseso ang lahat ng dependents para maiwasan ang abuse. Hindi ko po alam na emergency na pala talaga.”

“Emergency na pala talaga?” Ulit ni Col. Santos. “Nasa medical abstract, critical. At tinawagan ka raw ng asawa mo nung Huwebes ng gabi?”

“Hindi ko po nasagot nang buo—”

“Hindi mo nasagot kasi sabi mo hanapin si Lt. Gomez,” putol ko, hindi na napigilan. “Miguel, tumawag ako sa’yo ng tatlong beses nung Huwebes ng gabi. Sabi mo nasa meeting ka. Pero nasa canteen ka lang pala kasama si Andrea, nagkakape. Narinig ko boses niya sa background nung sinabi mong nasa meeting ka.”

Namula si Miguel. Tumingin siya kay Andrea.

Si Andrea biglang umiyak. “Sir, hindi po totoo iyon. Ginagawa ko lang po ang trabaho ko. Si Ma’am Liza po kasi, may history po kasi siya ng maraming request—”

“Anong history?” tanong ko. “Limang taon akong humingi ng allowance para sa pangkain, minsan lang ako humingi ng malaki at iyon ay para kay nanay. At yung history na sinasabi mo, iyon ba yung request ko na hiramin ang sarili kong kwintas para sa kasal ng pinsan ko? Na may pirma mo na naibalik ko?”

Nilabas ko ang logbook copy na nakuha ko sa admin nung umaga. May pirma ni Andrea, received, March 15 last year. At sa baba, may bagong sulat-kamay na note: “For safekeeping, under custody of Lt. Gomez.”

Si Andrea natameme.

“Nasaan ang kwintas ni nanay, Andrea?” tanong ni Col. Santos, seryoso na.

“Wala po sa akin, sir. Nasa vault lang po—”

“Buksan natin ang vault ngayon,” sabi ni Col. Santos. “Dalhin ang susi.”

Tahimik na naglakad kami papunta sa admin office. Si Miguel hindi makatingin sa akin. Si Andrea nanginginig na.

Pagbukas ng vault, wala ang kwintas. May nakita lang kaming maliit na paper bag sa ilalim na may pangalan ni Andrea. Sa loob, ang kwintas ko, at isang resibo ng pawnshop sa may Cubao na may petsang dalawang buwan na ang nakakaraan, amount ₱45,000.

Nanginig ang tuhod ko. Hindi dahil sa pera. Dahil iyon ang huling alaala ni nanay sa akin.

“Lt. Gomez, explain this,” sabi ni Col. Santos, malamig na.

Umiyak na si Andrea nang malakas. “Sir, nahiram ko lang po, akala ko po hindi na kailangan ni Ma’am Liza. Kailangan ko lang po kasi ng pera—”

“Enough,” sabi ni Col. Santos. “This is no longer about discipline. This is about conduct unbecoming and misappropriation.”

Humarap si Miguel sa akin. Sa unang pagkakataon sa limang taon, nakita kong bumagsak ang balikat niya. Hindi na siya yung koronel na laging tama.

“Liza,” sabi niya, halos pabulong. “Hindi ko alam… hindi ko alam na aabot sa ganito. Akala ko talaga… akala ko inaayos lang ni Andrea ang lahat. Hindi ko chineck. Kasalanan ko.”

“Oo, kasalanan mo,” sabi ko, umiiyak na rin pero nakatayo pa rin nang diretso. “Hindi dahil pinutol mo ang ₱300,000. Kundi dahil pinutol mo ang tiwala. Limang taon akong humingi ng permiso para huminga sa sarili kong bahay. At nung kailangan ko talagang huminga, sinaraduhan mo pa ang bintana.”

Hindi siya sumagot. Yumuko lang siya.

Si Col. Santos ang nagsalita. “Col. Reyes, you will face administrative investigation for neglect of dependent welfare. Lt. Gomez, you are relieved from your post effective today pending investigation for mishandling of funds and personal property. Ma’am Liza, your personal properties will be returned, and your medical claim, kahit late na, ipo-process pa rin bilang assistance, at yung divorce papers ninyo, ipo-forward sa legal.”

Lumabas ako ng Camp Aguinaldo nang hindi na lumingon. Hawak ko ang kwintas ni nanay na nakuha mula sa pawnshop matapos bayaran ni Miguel ang tubos nung mismong araw na iyon. Amoy pa rin ng lumang pabango ni nanay.

Lumipat ako sa maliit na studio sa may Quezon City, malapit sa tiyahin ko. Yung ₱300,000 na na-approve, kahit huli na, ginamit ko para bayaran ang naiwang balanse sa ospital at para sa maayos na lapida ni nanay. Yung natirang allowance na dati kontrolado ni Andrea, ngayon nasa sarili kong bank account na. Nag-enroll ako ulit sa isang short course sa caregiving, yung dati kong pangarap bago ako naging misis ng sundalo.

Isang buwan ang nakalipas, nakatanggap ako ng sulat galing kay Miguel. Hindi na utos, hindi na sermon. Isang simpleng sulat-kamay: “Liza, patawad. Hindi ko mababawi ang limang araw na nawala. Pero sana balang araw mapatawad mo ako. Pinirmahan ko na ang divorce. Malaya ka na.”

Hindi ko siya sinagot agad. Inilagay ko ang sulat sa tabi ng picture ni nanay.

Ngayon, tuwing umaga, nagtitimpla ako ng kape sa sarili kong maliit na kusina. Walang kailangang request form para bumili ng asukal. Walang kailangang pirma ni Andrea para isuot ang gusto kong damit. Suot ko pa rin minsan yung lumang canvas jacket, pero ngayon hindi na dahil wala akong ibang maisuot. Suot ko ito kasi paalala ito kung saan ako nanggaling at kung gaano ako kalayo na ang narating.

At tuwing dumadaan ako sa V. Luna, hindi na galit ang nararamdaman ko. Kapayapaan. Kasi sa wakas, ako na ang may hawak ng susi sa sarili kong buhay.

Salamat sa pagsama sa amin at pagbabasa ng kuwento hanggang dulo 🙏 Iwan sa comments ang iyong opinyon, reaksiyon o suhestiyon. Malaking tulong iyon para mapaganda pa namin ang mga susunod na kuwento. Huwag kalimutang i-follow ang page para hindi mo mapalampas ang mga bagong kuwento araw-araw 📖✨