Bahagi 3
Akala ko tapos na ang laban nang lumitaw ang titulo at sulat ni Tatay, pero hindi pala ganoon kadaling bawiin ng biyenan ko ang pangako niya sa amin

Hawak ko ang titulo ng lupa at ang sulat-kamay ni Sgt. Ramos. Nanginginig ang mga kamay ko. Hindi dahil sa putik, kundi sa kaba. Sampung taon kong pinangarap na magkaroon ng katibayan na hindi kami basta palalayasin.

Si Aling Sita, biglang namutla. Pero mabilis siyang nakabawi. “Hindi! Hindi totoo yan! Asawa ko ako! Byuda ako! Ako ang may karapatan magdesisyon sa lupa! Gusto ko kay Dante mapunta!”

Si Dante naman, galit na galit kay Mang Isko. “Tanda, anong pakialam mo dito? Lupa ni Nanay yan! Bakit ka nakikialam? Matagal ka nang wala dito!”

Sumagot si Mang Isko, mahinahon pero malinaw. “Sita, ako ang kumpare ng asawa mo. Ako ang kasama niya nang bilhin itong lupa. Hindi pa naililipat ang titulo noon. Nasa akin pa. Ang bilin niya bago siya mamatay, ibigay sa masipag, hindi sa tamad.”

Si Kapitana, hinawakan ako sa balikat. “Nena, Rodel, sumama kayo sa akin sa munisipyo. Sa Register of Deeds. Doon natin aayusin ito. Dalhin natin itong titulo at sulat.”

Ayaw sumama ni Aling Sita. Pero sumama siya dahil pinilit siya ni Kapitana. Sumakay kami sa tricycle. Si Tonton, nakaupo sa kandungan ko. Tahimik lang siya, pero nakatingin sa titulo na hawak ko na parang ayaw niyang mabitawan ko.

Pagdating sa munisipyo ng Nueva Ecija, mainit at maraming tao. Amoy pawis at alikabok. Lumapit kami sa counter ng Register of Deeds. Isang babae, 45 anyos, naka-uniporme, may computer sa harap.

Tinanong niya si Aling Sita, “Aling Sita, totoo ba na may sulat ang asawa ninyong si Sgt. Ramos na ibibigay ang 500 sqm kay Rodel, kay Nena, at kay Tonton na apo niya? At hindi kay Dante?”

Sumigaw si Aling Sita doon mismo sa loob ng munisipyo. “Opo, may sulat! Pero ayoko! Gusto ko kay Dante na paborito kong anak! Hindi kay Nena at Rodel at Tonton na manugang at apo lang!”

Tumingin ang babae sa akin. Kita niya ang putik sa paa ko, ang sugat sa kamay ko sa pesticide. Tumingin din siya kay Tonton na nakatayo lang sa tabi ko, maliit, payat, pero nakatingin nang diretso.

Sabi ng taga-Register of Deeds, “Aling Sita, may batas po tayo. Pag may titulo at may malinaw na habilin ang may-ari, dapat sundin. At si Nena, Rodel, at Tonton, sampung taon nagtrabaho sa bukid nang walang sahod. 50 kilos araw-araw, walang mask, walang gloves. Si Dante, hindi naman nagtrabaho ng sampung taon sa bukid na yan.”

Doon ako naiyak. Hindi ko napigilan. Tumulo ang luha ko sa harap ng maraming tao. Hindi dahil sa awa sa sarili, kundi dahil sa wakas, may nakakita sa pagod namin.

Inilipat ang titulo. Nakapangalan na sa amin. Sa pangalan naming tatlo. Nena, Rodel, at Tonton. 500 sqm na palayan sa Nueva Ecija. Amin na.

Pag-abot sa akin ng bagong kopya ng titulo, parang hindi ako makahinga. Sabi ko kay Aling Sita, “Nay, ito na po ang titulo. Nakapangalan na sa amin ni Rodel at ni Tonton. Sampung taon po naming pinagtrabahuan ito. Walang sahod, walang mask sa lason, si Tonton tumutulong simula 3 anyos.”

Biglang lumuhod si Aling Sita sa sahig ng munisipyo. Umiiyak siya. “Nena, Rodel, Tonton, sorry. Mali ako. Akala ko pag ibinigay ko kay Dante na may asawa at dalawang anak at mahilig sa sabong at alak, gaganda ang buhay niya. Pero kayo pala ang tunay na nagmahal sa lupa.”

Niyakap siya ni Rodel. Kahit nasaktan kami, nanay pa rin niya. Sabi ni Rodel, “Nay, hindi kami galit. Pero hindi na kami titira sa bahay ninyong plywood. Dito na kami sa kubo sa gitna ng bukid na amin. Maliit pero amin.”

Umuwi kami sa bukid. Hindi na sa bahay na plywood. Sa kubo sa gitna ng 500 sqm na palayan. Gawa sa kawayan at pawid. Maliit lang, pero amin. Si Tonton, tuwang-tuwa. Tumakbo siya sa palayan.

“Mama, Papa, may lupa na tayo na amin! Hindi na tayo palalayasin ni Lola at ni Tito Dante!” sigaw niya habang tumatakbo sa putikan na may 50 kilos na palay na kami ang nag-ani.

Isang buwan na kaming nakatira sa kubo. Ako, nagtatrabaho pa rin sa bukid, pero ngayon may sahod na ako. ₱300 isang araw galing sa benta ng palay na amin mismo. Si Rodel, ₱300 din. Kaya ₱600 kami araw-araw. Si Tonton, Grade 2 pa rin, honor pa rin. May baon na siyang ₱30 araw-araw galing sa palay namin. May bago siyang notebook at bagong bag na pink na ₱500.

Isang gabi, habang nakahiga kami sa banig, tinanong niya ako, “Mama, honor pa rin po ako. May bagong bag na ako at baon na ₱30. May lupa na tayo. Hindi na ba talaga tayo palalayasin?”

Niyakap ko siya nang mahigpit. Sabi ko, “Hindi na, anak. Hindi na.”

Pero kahit may titulo na kami, hindi pa tapos ang lahat. Si Dante, hindi pa rin matanggap. Araw-araw dumadaan sa kubo namin na nakasakay sa motorsiklo, tinitignan kami nang masama. Si Aling Sita, pabalik-balik din, minsan may dalang ulam, minsan umiiyak lang sa labas ng kubo.

Doon ako nagdesisyon. Maliit na desisyon, pero importante. Sabi ko kay Rodel, hindi na natin ibebenta ang palay sa dating buyer ni Aling Sita. Tayo na mismo ang magbebenta sa palengke. Para alam namin kung magkano talaga ang kinikita ng 500 sqm. At para matuto si Tonton na ang lupa, hindi lang pagod, may balik din.

Tumango si Rodel. At doon ko naramdaman, hindi lang titulo ang nakuha namin. Nakuha na rin namin ang tapang na magdesisyon para sa sarili namin.

Salamat sa pagbabasa hanggang dito 🙏 Nasa comments section na ng page ang susunod na bahagi. I-click ang “View all comments” para mabasa ang Bahagi 4 👇📖