Ang dahilan? Kamukhang-kamukha ko raw ang isang babaeng wanted sa buong bansa dahil sa isang brutal na pagpatay.

Pero nang ipakita nila sa akin ang litrato ng suspek, isang bagay agad ang napansin ko.

Hindi ako ang babaeng hinahanap nila. At mas nakakatakot, maaaring hindi rin siya ang totoong kriminal.

Ang pangalan ko ay Mara Villanueva, dalawampu’t apat na taong gulang. Halos buong buhay ko, sa isang liblib na bahagi ng Sierra Madre ako lumaki kasama ang aking lola.

Hindi ordinaryong manggagamot ang lola ko.

Marunong siyang bumasa ng mukha, palad, at mga palatandaang hindi napapansin ng karaniwang tao. Sa kanya ko natutuhan ang lahat.

Bago siya pumanaw, isa lang ang bilin niya.

“Mara, kapag bumaba ka sa bundok, huwag mong basta pagkakatiwalaan ang mga nakikita ng iyong mga mata. Minsan, ang pinakamapanganib na tao ay iyong mukhang pinakawalang kasalanan.”

Hindi ko alam na sa unang araw ko pa lang sa Maynila, mauunawaan ko ang ibig niyang sabihin.

Nasa terminal ako sa Quezon City nang lapitan ako ng dalawang pulis.

“Miss, maaari ka bang sumama sa amin?”

Ang lalaking nagsalita ay matangkad, seryoso, at may matalim na mga mata.

Ipinakita niya ang kanyang police identification.

“Police Captain Rafael Monteverde. May kailangan lang kaming linawin tungkol sa pagkakakilanlan mo.”

Bago ako sumagot, napatingin ako sa kanyang mukha.

Makapal ang kilay. Malalim ang mga mata. Maayos ang hugis ng ilong.

Pero may kakaiba sa guhit sa pagitan ng kanyang mga kilay.

Napabuntong-hininga ako.

“Captain, may sasabihin sana ako.”

“Ano iyon?”

“Siguraduhin mong nakasara ang lahat ng bintana at pinto ng bahay mo ngayong gabi. May taong papasok doon.”

Natigilan siya.

Pagkatapos ay tumingin sa kasamang pulis.

“Dalhin siya sa presinto. Isama na rin sa assessment kung may kung anong iniinom siya.”

Napangiwi ako.

Ganito pala talaga ang mga tao sa siyudad.

Kapag nagsabi ka ng totoo, iisipin nilang may problema ka sa ulo.

Sa interrogation room, inilapag ni Captain Rafael ang isang litrato sa mesa.

“Pangalan?”

“Mara Villanueva.”

“Taga-saan?”

“Sierra Madre, bandang Tanay.”

“Trabaho?”

“Nanghuhula po. Nagbabasa ng palad, mukha, at feng shui. Minsan, naghahanap din ako ng nawawalang gamit.”

Huminto ang kanyang ballpen.

“Alam mo bang puwedeng makasuhan ang mga taong nanloloko gamit ang panghuhula?”

“Captain, wala pa nga akong sinisingil sa iyo. Bakit parang may kaso na agad ako?”

Hindi siya natuwa.

Itinulak niya palapit sa akin ang litrato.

“Kilala mo ba ang babaeng ito?”

Napatingin ako.

At halos mapatayo sa gulat.

Ang babaeng nasa litrato ay may mahaba at itim na buhok, singkit na mga mata, matangos na ilong, at maliit na nunal sa gilid ng labi.

Eksaktong mukha ko.

Pati ang nunal.

“Si Bianca Salazar,” paliwanag ni Rafael. “Pinaghahanap dahil sa pagkamatay ng negosyanteng si Arturo Lim. May ebidensiyang huling nakita siyang kasama ng biktima bago ito pinatay.”

Muli kong tiningnan ang litrato.

Sa unang tingin, para akong nakatingin sa salamin.

Pero nang titigan ko ang kanyang mga mata, may napansin akong kakaiba.

“Captain, may mali sa litrato.”

“Ano na naman?”

“Binago ito.”

Sumimangot siya.

“Ano ang ibig mong sabihin?”

“Itong nunal sa labi, idinagdag lang. At ang hugis ng kaliwang mata, hindi tugma sa anino ng mukha. May nag-edit ng larawan para mas magmukha siyang ibang tao.”

“May ebidensiya ka?”

“Ipatingin mo sa forensic team.”

Tinitigan niya ako nang ilang segundo bago tumawag.

Makalipas ang halos dalawampung minuto, pumasok ang isang babaeng imbestigador.

“Sir, may preliminary findings na kami.”

“Ano?”

“May digital manipulation nga sa wanted photograph. May ilang bahagi ng mukha na binago. Kailangan pa naming kunin ang original file.”

Dahan-dahang bumaling sa akin si Rafael.

Sa unang pagkakataon, hindi na puro pagdududa ang nasa kanyang mukha.

“Paano mo nalaman?”

Ngumiti ako.

“Tinuruan ako ng lola ko na tumingin nang mabuti.”

“Hindi sapat na paliwanag iyon.”

“Hindi rin sapat na dahilan ang magkamukha para posasan ang isang tao, Captain.”

Sandali siyang natahimik.

Pagkatapos ay inalis niya ang posas ko.

Pero hindi pa rin niya ako pinayagang umalis.

“Kailangan naming i-verify ang identity mo.”

“Sige. Pero may sasabihin pa ako tungkol sa babaeng iyan.”

“Ano?”

Tiningnan kong muli ang litrato.

May malamig na pakiramdam na gumapang sa aking batok.

“May mangyayari sa kanya sa loob ng tatlong araw.”

“Anong mangyayari?”

“May kinalaman sa tubig. Sa silangang bahagi ng Metro Manila. At may isang bagay siyang itinago roon.”

Napailing si Rafael.

“Miss Villanueva, police investigation ito. Hindi palabas ng manghuhula.”

“Hindi ko naman sinabing maniwala ka agad.”

Tumayo siya.

“Dalhin muna siya sa kabilang kuwarto.”

Pero bago siya makarating sa pinto, tumunog ang kanyang cellphone.

“Monteverde speaking.”

Ilang segundo lang ang lumipas, nagbago ang kanyang mukha.

“Ano? Saan mismo?”

Tumahimik siya habang nakikinig.

Pagkatapos, dahan-dahan siyang lumingon sa akin.

“Miss Villanueva.”

“Opo?”

“Sinabi mong may kinalaman sa tubig ang babaeng nasa litrato?”

“Opo.”

“May natagpuang bangkay ng babae sa isang reservoir sa silangang bahagi ng Rizal. May dalang identification card na nakapangalan kay Bianca Salazar.”

Natahimik ako.

“Patay na raw siya,” dagdag ni Rafael. “Paano mo ipapaliwanag iyon?”

Tiningnan ko ang kanyang mukha.

Pagkatapos, ang kanyang kamay.

At doon ko napansin ang isang bagay na hindi ko nakita kanina.

May maliit na sugat sa kanyang hintuturo. Sa kanyang palad, may guhit na biglang naputol malapit sa gitna.

Hindi ko alam kung bakit, pero biglang sumikip ang dibdib ko.

“Captain,” mahina kong sabi, “may pamilya ka ba?”

Napakunot ang kanyang noo.

“Bakit?”

“May kapatid kang babae?”

Nanigas ang kanyang panga.

“Anong kinalaman niyan?”

“Pakisagot.”

“Oo. May nakababata akong kapatid. Bakit?”

Huminga ako nang malalim.

“Captain, sana nagkamali ako.”

“Sa ano?”

“Ang babaeng natagpuan sa reservoir, hindi siya si Bianca.”

“Paano mo nasisiguro?”

“Dahil may taong gumamit sa pagkakakilanlan niya.”

Lumapit si Rafael.

“Anong ibig mong sabihin?”

Hindi ko inalis ang tingin sa kanya.

“Captain, ang totoong Bianca Salazar ay buhay pa.”

Saglit akong huminto.

“At sa oras na ito, nasa loob siya ng bahay mo.”

Biglang namutla si Rafael.

Dahil bago pa siya makapagsalita, tumunog ang kanyang cellphone.

Isang mensahe mula sa kanyang nakababatang kapatid.

Kuya, nakauwi ka na ba? May babaeng dumating dito. Sabi niya, kakilala mo raw siya.

Kasunod nito ang isang litrato.

At nang makita ko ang babaeng nakatayo sa likuran ng kanyang kapatid, halos tumigil ang paghinga ko.

Dahil ang babaeng iyon ay hindi lang kamukha ko. Suot niya ang kuwintas na ibinaon namin kasama ng aking ina labinsiyam na taon na ang nakalilipas.

PART 2 — WEBSITE (BUONG PAGPAPATULOY)

“CAPTAIN, TAWAGAN MO ANG KAPATID MO. NGAYON DIN!”

Halos mapasigaw ako habang nakatitig sa litrato sa kanyang cellphone.

Hindi agad kumilos si Rafael.

Nakatingin lang siya sa babaeng nasa larawan.

Mahaba ang itim nitong buhok. Maputla ang balat. May maliit na nunal sa gilid ng labi.

Eksaktong kamukha ko.

Pero hindi ang mukha niya ang dahilan kung bakit nanginginig ang mga kamay ko.

Kundi ang kuwintas sa kanyang leeg.

Isang maliit na bilog na jade pendant na may ukit na tatlong bituin.

Kuwintas iyon ng aking ina.

At malinaw sa alaala ko ang gabing inilagay iyon ng lola ko sa kabaong niya.

“Rafael!” sigaw ko.

Parang natauhan siya.

Agad niyang tinawagan ang kanyang kapatid.

Isang beses.

Dalawang beses.

Walang sumasagot.

Sa ikatlong tawag, may sumagot na babae.

“Hello, Captain.”

Hindi iyon boses ng kapatid niya.

Nanigas si Rafael.

“Sino ka?”

May mahinang tawa sa kabilang linya.

“Hindi mo ba ako kilala? Ako ang babaeng ilang linggo mo nang hinahanap.”

“Nasaan ang kapatid ko?”

“Ligtas pa siya. Basta huwag kang gagawa ng katangahan.”

“Ano ang gusto mo?”

“Dalhin mo sa akin si Mara Villanueva.”

Napatigil ako.

Alam niya ang pangalan ko.

“Bakit siya?” tanong ni Rafael.

Dahan-dahang sumagot ang babae.

“Dahil may isang bagay na pag-aari niya na matagal ko nang hinahanap.”

Pagkatapos ay naputol ang tawag.

Sa loob ng sampung minuto, kumilos ang buong police team.

Tinawagan ni Rafael ang mga kasamahan niya. Nagpadala sila ng mga pulis sa paligid ng kanyang bahay sa Marikina.

Pero may problema.

Hindi nila alam kung may armas ang babae o kung saan nito ikinulong ang kapatid niyang si Angela.

“Hindi ka sasama,” sabi ni Rafael sa akin.

“Kapag hindi ako sumama, baka saktan niya ang kapatid mo.”

“Hindi kita puwedeng gawing pain.”

“Hindi mo kailangang gawin iyon. Ako mismo ang gustong pumunta.”

Tinitigan niya ako.

“Bakit?”

Hinawakan ko ang lumang pulseras sa aking pulso.

“Iyan din ang gusto kong malaman.”

Sa loob ng maraming taon, iisa lang ang kuwento ng lola ko.

Namatay ang aking ina noong limang taong gulang ako. Ang aking ama naman ay nawala bago pa ako ipanganak.

Wala akong kapatid.

Wala akong ibang pamilya.

Pero ngayon, may babaeng eksaktong kamukha ko na nakasuot ng kuwintas ng aking ina.

At tinatawag niya ako sa pangalan.

Hindi iyon maaaring nagkataon lang.

Pagdating namin sa Marikina, tahimik ang buong kalye.

Nasa malayo ang mga pulis. Nagkaroon ng koordinasyon upang mailayo ang mga kapitbahay at maiwasang malagay sa panganib ang sinuman.

Bago kami lumapit, may tumawag muli sa cellphone ni Rafael.

“Papasukin mo si Mara,” sabi ng babae. “Ikaw lang ang kasama niya.”

“Gusto kong marinig ang kapatid ko.”

May kaluskos.

Pagkatapos, isang umiiyak na boses.

“Kuya, tulungan mo ako!”

“Angela!”

Naputol muli ang tawag.

Mahigpit na napapikit si Rafael.

“Kapag may nangyari sa kapatid ko—”

“Walang mangyayari,” sabi ko.

Hindi ko iyon sinabi dahil sa hula.

Sinabi ko iyon dahil ayokong mawalan siya ng pag-asa.

Pagbukas namin ng pinto, nakita namin ang isang babaeng nakaupo sa sala.

Nakaputi siyang blusa.

May hawak na maliit na kutsilyo.

At sa tabi niya, nakaupo si Angela na nakatali ang mga kamay.

Pero nang makita ako ng babae, hindi siya ngumiti.

Umiyak siya.

“Mara…”

Parang matagal niyang pinigilan ang pagbigkas sa pangalan ko.

“Sa wakas, nakita rin kita.”

Napatingin ako sa kanya.

“Sino ka?”

Dahan-dahan niyang ibinaba ang kutsilyo sa mesa.

“Ako si Bianca.”

“Bakit kamukha kita?”

Napapikit siya.

“Dahil magkapatid tayo.”

Parang may bumagsak na malaking bato sa dibdib ko.

“Ano?”

“Magkambal tayo, Mara.”

Hindi ako makapagsalita.

Umiling ako.

“Imposible. Sinabi ng lola ko na nag-iisa lang akong anak.”

“Dahil iyon ang kailangan niyang sabihin para maprotektahan ka.”

Hindi agad naniwala si Rafael.

Pinaghiwalay niya kami habang inilalabas ng mga pulis si Angela.

Walang nasaktan sa bahay, ngunit inaresto si Bianca dahil sa kanyang ginawa.

Bago siya dalhin sa presinto, humarap siya sa akin.

“Hanapin mo ang kahong iniwan ni Lola sa iyo.”

Nanlamig ako.

“Paano mo nalaman iyon?”

“Dahil ang laman niyon ang dahilan kung bakit namatay si Mama.”

May dala nga akong maliit na kahong kahoy mula sa bundok.

Ibinigay iyon ng lola ko bago siya pumanaw.

Sinabi niyang bubuksan ko lamang kapag handa na akong malaman kung sino talaga ako.

Sa presinto, nanginginig kong binuksan ang kahon.

May lumang litrato sa loob.

Isang babaeng may hawak na dalawang sanggol.

Magkasingmukha ang mga bata.

Sa likod ng litrato, may sulat.

Para kina Mara at Bianca. Kahit paghiwalayin kayo ng mundo, mananatili kayong dalawang bahagi ng iisang puso.

May isa pang bagay.

Isang maliit na memory card na nakabalot sa plastik.

Nang makita iyon ni Bianca, napahagulhol siya.

“Iyan ang hinahanap nila.”

“Sino?” tanong ni Rafael.

“Ang mga taong pumatay kay Mama.”

Labinsiyam na taon na ang nakalilipas, nagtatrabaho ang aming ina, si Elena Villanueva, bilang accountant ng isang malaking construction company sa Metro Manila.

Natuklasan niyang may milyun-milyong pisong inililihis mula sa mga proyektong pampubliko.

Kasama sa mga dokumentong nakita niya ang pangalan ng negosyanteng si Arturo Lim.

Ngunit bago niya maipasa ang mga ebidensiya sa awtoridad, may mga taong nagtangkang patahimikin siya.

Noong gabing iyon, tumakas si Mama kasama kaming kambal.

Pero naabutan sila sa isang lumang kalsada sa Rizal.

Sa gitna ng kaguluhan, nailigtas ng aming lola ang isa sa amin.

Ako iyon.

Si Bianca naman ay napunta sa pangangalaga ng isang babaeng dating kaibigan ni Mama.

Lumaki kaming magkahiwalay.

Sa pagkakaalam ko, namatay ang aming ina sa isang aksidente.

Sa pagkakaalam naman ni Bianca, ako ang batang hindi nakaligtas.

“Paano mo nalaman na buhay ako?” tanong ko.

“Bago namatay ang nagpalaki sa akin, sinabi niya ang lahat. Hinanap kita nang maraming taon.”

“Bakit hindi ka pumunta sa bundok?”

“Dahil may mga taong nagbabantay sa akin.”

Ipinakita niya ang isang lumang peklat sa kanyang braso.

“Bawat beses na lumalapit ako sa katotohanan, may nangyayaring masama.”

Doon nagsimulang mabuo ang tunay na larawan ng kaso.

Si Arturo Lim ay natagpuang patay sa kanyang opisina tatlong linggo na ang nakalilipas.

Si Bianca ang huling nakitang pumasok sa gusali.

Pero ayon sa kanya, pumunta lamang siya roon para humingi ng mga dokumentong magpapatunay sa nangyari sa aming ina.

“Pagdating ko, patay na siya,” sabi ni Bianca. “May ibang tao sa kuwarto. Narinig kong may kausap siya sa telepono.”

“Sino?” tanong ni Rafael.

“Hindi ko nakita ang mukha. Pero narinig ko ang sinabi niya.”

Huminga siya nang malalim.

“Sabihin ninyo kay Director, tapos na ang problema.”

Napatayo si Rafael.

“Director?”

Tumango si Bianca.

“At bago ako makatakas, may nakita akong singsing sa kamay ng lalaking iyon. May ukit na agila.”

Biglang natahimik ang buong silid.

Dahil may isang taong kilala si Rafael na palaging nagsusuot ng singsing na may agila.

Ang kanyang superior.

Si Police Director Ernesto Valdez.

Hindi agad gumawa ng akusasyon si Rafael.

Sa halip, ipinasa niya ang impormasyon sa isang hiwalay na investigative unit at humiling ng proteksiyon para sa mga saksi.

Sinuri rin ang memory card.

Naroon ang mga lumang financial records, mga pangalan ng kumpanyang ginamit sa paglipat ng pera, at isang video statement ng aming ina.

Nang lumitaw ang kanyang mukha sa monitor, napahawak ako sa mesa.

“Mga anak ko,” sabi ni Mama sa recording, “kung makita ninyo ito balang araw, gusto kong malaman ninyo na hindi ko kayo iniwan.”

Hindi ko napigilan ang pag-iyak.

“May mga taong gustong burahin ang katotohanan. Pero mas natatakot akong lumaki kayo sa mundong naniniwalang walang halaga ang buhay ng ordinaryong tao.”

Sa tabi ko, tahimik na umiiyak si Bianca.

Sa unang pagkakataon, sabay naming narinig ang boses ng aming ina.

At sa unang pagkakataon, hindi na kami nag-iisa.

Ngunit may isa pang palaisipan.

Ang bangkay sa reservoir.

Kung buhay si Bianca, sino ang babaeng natagpuan doon?

Lumabas sa forensic examination na hindi iyon si Bianca.

Ang biktima ay isang babaeng nagngangalang Carla Mendoza, dating empleyado ng kumpanyang konektado kay Arturo Lim.

Nawawala siya mula nang magsimulang imbestigahan ang mga pekeng kontrata.

Ang identification card na nakita sa kanya ay peke.

At ang wanted photograph ni Bianca ay napag-alamang binago gamit ang mga facial features na kinuha mula sa lumang litrato ko.

May isang taong sadyang gustong pag-isahin sa mata ng publiko ang aming pagkakakilanlan.

Kapag nahuli ako, maaari akong mapagkamalang si Bianca.

Kapag namatay si Bianca, maaari nilang gamitin ang aking mukha upang guluhin ang pagkilala sa kanya.

At kung parehong mawala ang kambal, mawawala rin ang dalawang taong may kaugnayan sa ebidensiyang iniwan ng aming ina.

“Hindi ito simpleng kaso ng murder,” sabi ni Rafael.

“Tinatakpan nila ang isang mas malaking krimen.”

Dalawang araw ang lumipas.

Nakatanggap si Rafael ng isang mensahe mula sa hindi kilalang numero.

Kung gusto mong malaman ang buong katotohanan, pumunta ka sa lumang warehouse sa Pasig. Dalhin mo ang memory card.

Alam niyang maaaring patibong iyon.

Kaya hindi siya pumunta nang mag-isa.

Nakipag-ugnayan siya sa mga imbestigador na hindi kabilang sa grupo ni Director Valdez. Nakakuha sila ng kinakailangang pahintulot at naghanda ng operasyon.

Nang pasukin ng mga awtoridad ang warehouse, natagpuan nila ang mga kahong puno ng dokumento, pekeng kontrata, at mga electronic device.

May mga rekord din ng bayad sa mga taong sangkot sa pagtatago ng ebidensiya.

At sa isang opisina sa ikalawang palapag, naroon si Director Valdez.

Hindi siya nakapagtago.

Nahuli siyang sinusubukang sirain ang ilang dokumento.

Sa mga sumunod na imbestigasyon, lumabas ang komunikasyon sa pagitan niya at ng mga taong may kaugnayan sa pagkamatay ni Arturo Lim at Carla Mendoza.

Hindi sapat ang hinala lamang, ngunit ang mga nakuhang rekord, forensic findings, at mga testimonya ay naging batayan ng pagsasampa ng mga kaso laban sa mga sangkot.

Ang lalaking matagal na hinangaan bilang makapangyarihang opisyal ay siya palang isa sa mga taong tumulong upang maitago ang katiwalian.

At ang kasong ipinasa niya kay Rafael ay bahagi ng pagtatangkang patahimikin ang mga saksi.

Pagkalipas ng ilang linggo, nakumpirma sa DNA test ang matagal nang itinagong katotohanan.

Magkambal kami ni Bianca.

Pareho ang aming mga magulang.

Pareho ang araw ng aming kapanganakan.

At pareho kaming nawalan ng pagkakataong lumaki sa piling ng aming ina.

Pero hindi pa huli ang lahat para magkaroon kami ng pamilya.

Dahil sa nangyari sa bahay ni Rafael, naharap si Bianca sa hiwalay na pananagutan. Inamin niya ang kanyang ginawa, humingi ng tawad kay Angela, at nakipagtulungan sa imbestigasyon.

Hindi nabura ng kanyang mabuting intensiyon ang maling paraan na ginamit niya.

Ngunit hindi rin nabura ng kanyang pagkakamali ang katotohanang matagal siyang namuhay sa takot.

Isang hapon, dumalaw ako sa kanya.

Naupo kami nang magkatabi.

Matagal kaming hindi nagsalita.

Pagkatapos, inilabas ko ang jade pendant mula sa aking bulsa.

“Ito ba talaga ang kuwintas ni Mama?”

Tumango siya.

“Iniwan niya iyon sa akin noong gabing naghiwalay tayo. Sinabi ng nagpalaki sa akin na dapat kong ingatan.”

Hinawakan ko ang kanyang kamay.

“Akala ko wala na akong pamilya.”

Napaluha siya.

“Ako rin.”

Ngumiti ako sa kabila ng luha.

“Hindi na tayo magkakahiwalay nang hindi natin alam kung nasaan ang isa’t isa.”

Mahigpit niya akong niyakap.

At sa yakap na iyon, parang may isang bahagi ng pagkabata naming sa wakas ay nakauwi.

Makalipas ang isang buwan, bumalik ako sa Sierra Madre.

Kasama ko si Rafael.

May dala siyang bulaklak para sa puntod ng lola ko.

“Hindi ko pa rin maintindihan kung paano mo nalaman ang tungkol sa bahay ko noong unang araw,” sabi niya.

Napangiti ako.

“Sinabi ko namang mag-ingat ka sa pinto.”

“Hindi naman magnanakaw ang pumasok.”

“Pero may taong pumasok na hindi mo inaasahan, hindi ba?”

Napailing siya.

“Hindi ko alam kung maniniwala ako sa mga hula mo.”

“Hindi mo kailangang maniwala sa lahat.”

Tumingin siya sa akin.

“Pero may isang bagay akong natutuhan.”

“Ano?”

“Hindi porke hindi natin naiintindihan ang isang tao, ibig sabihin ay nagsisinungaling na siya.”

Ngumiti ako.

“May pag-asa ka pa pala, Captain.”

Napatawa siya.

Sa unang pagkakataon mula nang magkakilala kami, hindi na mabigat ang kanyang mukha.

Bago kami umalis, huminto ako sa harap ng puntod ni Lola.

“Lola,” bulong ko, “nahanap ko na si Bianca.”

Umihip ang malamig na hangin.

At sa loob ng ilang sandali, pakiramdam ko ay naroon siya, nakangiti sa aming dalawa.

Hindi ko na kailangang malaman kung ano ang mangyayari bukas.

Sapat nang malaman kong ang dalawang batang pinaghiwalay ng takot ay nagkaroon ng pagkakataong magsimulang muli.

At ang katotohanang matagal na nilang sinubukang ibaon ay sa wakas ay nakarating sa liwanag.

MENSAHE NG KUWENTO

Huwag kailanman husgahan ang isang tao batay lamang sa kanyang mukha, pinagmulan, o sa sinasabi ng iba. Ang katotohanan ay hindi laging nakikita sa unang tingin, at ang katarungan ay nangangailangan ng ebidensiya, tapang, at malasakit.

May mga pamilyang pinaghiwalay ng kasinungalingan, ngunit hangga’t may taong handang lumaban para sa katotohanan, may pag-asa pang maghilom ang mga sugat ng nakaraan.