“Andrea, pakiusap. Makinig ka muna.” Lumapit si Miguel, ngunit huminto nang bahagya akong umatras. “Wala naman talagang nangyayari sa amin,” sabi niya. Tiningnan ko ang kanyang kamay, ang kamay na ilang minuto lang ang nakalipas ay mahigpit na nakahawak sa ibang babae. “Kung wala, bakit hindi mo ako pinakilala sa kanya?” tanong ko.

Hindi siya agad nakasagot. Napalingon siya sa babaeng nakaupo pa rin sa kanilang mesa. Nakatingin ito sa amin, malinaw na hindi komportable sa nangyayari. Nang mapansin niyang nakatingin ako, dahan-dahan siyang tumayo at kinuha ang kanyang handbag. Lumapit siya, ngunit hindi siya agad nagsalita.

“Pasensiya na,” sabi ng babae. “Hindi ko gustong gumawa ng eksena.”

Napatingin ako sa kanya. “Hindi ko rin gustong makita ang asawa kong may ka-holding hands habang sinasabi niyang nagtatrabaho siya.” Hindi siya sumagot. Sa halip, tumingin siya kay Miguel na para bang naghihintay kung ano ang sasabihin nito. Doon ko lalong naramdaman kung gaano karaming bagay ang hindi ko alam.

“Sabihin mo sa kanya,” mariing utos ni Mang Roberto sa anak niya. “Hindi na panahon para magpalusot.” Kumunot ang noo ni Miguel. “Pa, maaari bang kaming dalawa na lang ang mag-usap?” Umiling ang matanda. “Noong nagsinungaling ka sa telepono, ako rin ang niloko mo.”

Hindi ko inaasahang ganito kaprangka ang biyenan ko. Sa loob ng tatlong taong pagsasama namin, bihira siyang makialam sa aming mag-asawa. Kahit may hindi kami pagkakaunawaan ni Miguel, karaniwan niyang sinasabing kami ang dapat mag-ayos. Pero ngayong nakita niya mismo ang ginawa ng anak niya, hindi siya pumayag na gawing maliit na bagay ang nangyari.

Tinawag ni Miguel ang babae sa pangalang Carla. Ipinaliwanag niyang magkatrabaho sila sa advertising company at madalas silang magkasama sa mga proyekto. May mga deadline raw silang hinahabol at maraming oras na ginugugol sa opisina. Nakinig ako nang tahimik, ngunit hindi sapat ang mga salitang iyon para ipaliwanag ang nakita ko.

“Dalawang buwan ka nang halos gabi-gabing umuuwi nang late,” sabi ko. “Lagi mong sinasabing pagod ka, kaya hindi na kita kinukulit.” Niyakap ko ang sarili ko habang patuloy na nagsasalita. “Kapag tinatanong kita kung kumain ka na, nagagalit ka minsan dahil istorbo raw ako sa trabaho. Ngayon gusto mong maniwala akong normal lang ang lahat?”

“Andrea, hindi naman lahat ng overtime ko ay kasinungalingan,” sagot niya. “May mga araw talagang maraming trabaho.” Napailing ako. Hindi ko naman sinasabing wala siyang ginagawa sa opisina. Ang masakit ay ginamit niya ang trabaho para itago ang mga gabing hindi niya gustong malaman kong kasama niya ang ibang babae.

“Kung ganoon, ilang beses kayong nagkita nang ganito?” tanong ko.

Tumingin siya kay Carla. Hindi nakaligtas sa akin ang munting pag-aalinlangan sa kanyang mukha. Bago pa siya makasagot, nagsalita ang babae. “Miguel, sabihin mo na lang ang totoo. Hindi mo na kailangang gawing mas mahirap ito.”

Parang may mabigat na bagay na bumagsak sa dibdib ko. Hindi dahil may bago akong natuklasan, kundi dahil sa paraan ng pagsasalita ni Carla. Para siyang taong matagal nang nakasanayan ang mga pag-uusap na hindi ko alam. Para siyang may karapatang magsabi sa asawa ko kung ano ang dapat nitong gawin.

“Hindi ito ang unang beses,” sa wakas ay sabi ni Miguel. “Ilang beses na kaming kumain pagkatapos ng trabaho.”

“Gaano karaming beses?”

“Hindi ko na mabilang.”

Napatawa ako nang mahina, ngunit walang kasiyahan sa tawa ko. Ang dami niyang oras para makipagkita sa ibang babae, ngunit kapag hinihiling kong maghapunan kaming dalawa, palagi siyang pagod. Kapag gusto kong manood kami ng sine, sinasabi niyang marami siyang iniisip. Ngayon, kaharap ko ang lalaking mukhang hindi kailanman napagod ngumiti kay Carla.

Lumapit nang bahagya si Mang Roberto. “Miguel, may asawa ka. Bakit kailangan mong makipagkita nang palihim?” Hindi agad sumagot ang anak niya. Ipinahid niya ang palad sa mukha at sinabi, “Naging malapit lang kami. Hindi ko sinadyang umabot sa ganito.”

“Hindi sinasadya ang unang pagkikita,” sagot ko. “Pero ang paulit-ulit na pagsisinungaling, pinipili iyon.” Nakatingin ako nang diretso sa kanyang mga mata. “Pinili mong magpadala ng lumang litrato para paniwalaan kong nasa opisina ka.”

Napakunot ang noo niya. “Anong lumang litrato?”

Ipinakita ko ang selfie. Itinuro ko ang mug sa sulok at ipinaalala ang post niya noong nakaraang Biyernes. Kita kong unti-unting nagbago ang kanyang ekspresyon. Hindi siya makahanap ng maayos na paliwanag. Sa unang pagkakataon nang gabing iyon, wala siyang masabing dahilan na maaari kong pagdudahan.

Si Carla naman ay tahimik na nakatayo sa tabi. Tumingin siya kay Miguel at nagsabing, “Sinabi mo sa akin na may problema na kayo sa pagsasama.” Napalingon ako sa kanya. Ramdam kong muling nanlamig ang mga daliri ko.

“Ano ang sinabi niya?” mahinahon kong tanong.

Nag-atubili siya bago sumagot. “Na halos hindi na kayo nag-uusap. Na matagal nang hindi maayos ang relasyon ninyo.” Huminga siya nang malalim. “Hindi ko sinasabing tama ang nangyari. Pero iyon ang sinabi niya sa akin.”

Tumingin ako kay Miguel. “Ganoon ba ang pagkakakilala mo sa kasal natin?” tanong ko. “Problema ba ako sa buhay mo na kailangan mong takasan?”

“Hindi,” mabilis niyang sagot. “Hindi ko iyon ibig sabihin.”

“Kung ganoon, bakit mo iyon sinabi sa kanya?”

Wala siyang naisagot.

Hindi ko alam kung kailan nagsimulang tumulo ang luha ko. Basta napansin ko na lamang na basa na ang gilid ng aking pisngi. Mabilis ko itong pinunasan dahil ayokong maging sentro ng atensiyon ng buong restaurant. Pero hindi ko rin hahayaang pigilan ako ng hiya para lang mapanatili ang magandang imahe ni Miguel.

“Tatlong taon tayong kasal,” sabi ko. “Hindi man perpekto ang buhay natin, araw-araw kong pinili na manatili. Noong nagsisimula ka pa lang sa trabaho, hindi kita pinilit na kumita nang malaki. Noong nagkaroon ka ng mahirap na proyekto, ako ang nag-aayos ng mga kailangan mo sa bahay para makapagpahinga ka.”

Huminga ako nang malalim bago nagpatuloy. “Hindi ko hinihinging gantihan mo ang lahat ng iyon. Ang hinihingi ko lang ay huwag mo akong gawing tanga habang nagtitiwala ako sa iyo.”

Napalunok si Miguel. Hindi na siya ngumiti, at hindi na rin niya sinubukang hawakan ang kamay ko. Sa halip, nakatayo lamang siya habang nakatingin sa sahig. Si Carla ay dahan-dahang bumalik sa mesa upang kunin ang natitira niyang gamit.

“May kailangan ka pa bang sabihin?” tanong ko sa kanya. Umiling siya at nagpaalam. Hindi ko siya pinigilan. Ang taong may pananagutan sa akin ay ang asawa ko, at hindi ko hahayaang ilipat niya ang sisi sa babaeng kasama niya.

Nang makalayo si Carla, umupo si Miguel sa pinakamalapit na upuan. Nakayuko siya, nakapatong ang dalawang siko sa tuhod. “Andrea, hindi ko alam kung bakit nangyari ito,” bulong niya. “Naging masaya lang akong may nakakausap tungkol sa trabaho.”

“At hindi ka na masaya kapag ako ang kausap mo?” tanong ko.

“Magkaiba iyon.”

“Oo,” sagot ko. “Dahil sa akin, kailangan mong maging tapat. Sa kanya, maaari mong sabihin kung ano lang ang gusto mong paniwalaan niya.”

Doon tuluyang natahimik si Miguel.

Lumapit sa akin si Mang Roberto at maingat na inilagay ang kanyang kamay sa balikat ko. “Anak, umuwi na muna tayo,” sabi niya. “Hindi mo kailangang magdesisyon ngayong gabi kung hindi ka pa handa.” Tumango ako. Pagod na pagod na ang dibdib ko, at pakiramdam ko ay wala nang matitirang lakas kung magtatagal pa ako roon.

Nagbayad si Mang Roberto para sa aming hapunan. Nang tangkain ni Miguel na lumapit, hinarangan siya ng sariling ama. Hindi niya ito sinigawan, pero sapat ang katatagan ng kanyang boses. “Bigyan mo muna ng panahon ang asawa mo.”

“Pa, bahay rin namin iyon,” sagot ni Miguel.

“At asawa mo ang nasaktan mo,” tugon ng matanda. “Hindi mo maaaring pilitin siyang maging maayos agad dahil lang natatakot ka sa magiging resulta.”

Sa parking lot, huminto ako sa tabi ng kotse ko. Nasa kamay ko pa rin ang susi, ngunit ilang sandali akong hindi makagalaw. Naalala ko ang mga gabing hinihintay kong marinig ang pagbukas ng aming pintuan. Ang mga mensaheng ipinadadala ko para alamin kung kumain na siya. Ang mga pagkakataong tinanong ko kung may problema, at palagi niyang sinasabing wala.

Ngayon, alam kong may mga pagkakataong hindi niya sinabi ang totoo.

“Huwag kang magmaneho kung hindi mo kaya,” sabi ni Mang Roberto. “Maaari kitang ihatid.”

“Salamat po, Tay. Kaya ko naman. Pero may kailangan po akong gawin pag-uwi.”

“Ano iyon?”

Tumingin ako sa kanya. “Kailangan kong tingnan ang buhay na binuo namin ni Miguel. Hindi lang kung ano ang sasabihin niya, kundi kung ano talaga ang gusto kong mangyari sa sarili ko.”

Tumango siya. Hindi niya ako pinilit na manatili sa kanyang bahay at hindi rin niya ako hinikayat na agad makipaghiwalay. “Anuman ang maging pasya mo, anak, hindi ko sasabihing kailangan mong magtiis para sa pamilya namin.”

Hindi ko napigilang umiyak nang marinig iyon.

Pagdating ko sa bahay, madilim ang sala. Binuksan ko ang ilaw at nakita ang aming wedding photo sa istante. Pareho kaming nakangiti roon, nakahawak sa kamay ng isa’t isa na para bang walang anumang makakapaghiwalay sa amin. Hindi ko kinuha ang litrato. Hindi ko rin iyon itinapon.

Sa halip, dumiretso ako sa aming silid at inilabas ang isang maliit na maleta.

Naglagay ako ng mga damit, personal na gamit, at mga dokumentong kailangan ko. Hindi ko pinakialaman ang mga gamit ni Miguel. Hindi rin ako naghanap ng kung anu-anong ebidensiya sa kanyang computer. Sapat na muna ang nakita at narinig ko nang gabing iyon upang malaman kong kailangan ko ng distansiya.

Habang isinasara ko ang maleta, tumunog ang cellphone ko.

Si Miguel.

Hindi ko sinagot ang unang tawag. Sa ikalawa, nagpadala siya ng mensahe.

“Love, pauwi na ako. Pakiusap, huwag kang aalis. Mag-usap tayo.”

Matagal kong tinitigan ang screen. Sa loob ng tatlong taon, palagi akong handang magbigay ng pagkakataong magpaliwanag kapag may hindi kami pagkakaunawaan. Pero ngayon, hindi simpleng pagtatalo ang problema namin. Nasira ang bagay na pinakamahalaga sa isang pagsasama.

Nagreply ako.

“Makikinig ako kapag handa ka nang sabihin ang buong katotohanan. Pero ngayong gabi, kailangan ko munang lumayo.”

Pagkatapos, kinuha ko ang maleta at lumabas ng aming silid.

Bago ako umalis, tumigil ako sa harap ng wedding photo. Dahan-dahan kong itinuwid ang frame na bahagyang nakatagilid. Hindi ko alam kung may pag-asa pang maibalik ang dating samahan namin, at hindi ko na kayang magpanggap na kaya ko pa itong ayusin nang mag-isa.

Kinuha ko ang susi ng kotse, pinatay ang ilaw, at isinara ang pintuan.

Sa unang pagkakataon mula nang ikasal kami, pinili kong huwag hintayin ang pag-uwi ni Miguel.

Bahagi 4

Nasa labas na ako ng bahay nang dumating ang kotse ni Miguel. Mabilis siyang bumaba nang makita ang maleta sa tabi ko. Halatang nagmamadali siya, at hindi pa maayos ang pagkakasara ng kanyang jacket. “Andrea, saan ka pupunta?” tanong niya habang lumalapit.

“Hahanap muna ako ng lugar na maaari kong pagpahingahan,” sagot ko. “Hindi ko kayang matulog sa iisang kuwarto kasama mo ngayong gabi.” Tumingin siya sa maleta, saka sa bahay na ilang taon naming pinaghirapang mabili. “Hindi mo kailangang umalis. Ako na lang ang aalis,” sabi niya.

Sandali akong natahimik. Hindi ko inaasahang sasabihin niya iyon. Ngunit hindi sapat ang isang maayos na pangungusap upang mabura ang nangyari. “Hindi ito tungkol sa kung sino ang matutulog sa bahay,” sagot ko. “Tungkol ito sa katotohanang hindi ko na alam kung kailan ka nagsasabi ng totoo.”

Lumapit siya nang isa pang hakbang. “Nagkamali ako, Andrea. Alam ko iyon.” Nanginginig nang bahagya ang kanyang boses. “Pero hindi ko gustong mawala ang kasal natin.”

“Kung talagang ayaw mong mawala ang kasal natin, bakit mo hinayaang umabot tayo rito?” tanong ko.

Napayuko siya. Hindi siya agad sumagot, kaya nagpatuloy ako. “Hindi kita nahuli dahil inamin mo ang lahat. Nahuli kita dahil nagkataong kumain tayo sa iisang restaurant. Kung hindi kami naroon ni Papa, ilang gabi mo pa akong lolokohin?”

Hindi siya makasagot.

At sa katahimikang iyon, naramdaman kong may nagbago sa akin. Dati, kapag nakikita kong nahihirapan si Miguel, ako ang unang lumalapit upang pagaanin ang kanyang pakiramdam. Kahit ako ang nasaktan sa isang pagtatalo, madalas ako ang gumagawa ng paraan para matapos iyon. Pero ngayong gabi, hindi ko na kayang akuin ang responsibilidad sa pagkakamaling hindi ko ginawa.

“May isang bagay akong gustong itanong,” sabi ko. “Kung hindi ko kayo nakita, kusa mo bang sasabihin sa akin ang tungkol kay Carla?”

Matagal siyang nakatingin sa akin bago umiling.

“Hindi ko alam,” sagot niya.

Napapikit ako. Masakit ang sagot, pero sa unang pagkakataon ay hindi niya ito pinalitan ng kasinungalingan. “Salamat sa pagsagot nang totoo,” sabi ko. “Pero iyon mismo ang dahilan kung bakit kailangan ko munang lumayo.”

Hindi na niya ako pinigilan. Siya pa ang nagbuhat ng maleta papunta sa kotse, ngunit hindi ko hinayaang samahan niya ako. Nang isara niya ang compartment, saglit kaming nagkatitigan. “Hindi ako hihingi ng kapatawaran ngayong gabi,” bulong niya. “Alam kong wala akong karapatang pilitin ka.”

Tumango ako at sumakay.

Nagpalipas ako ng gabi sa isang maliit na hotel na malapit sa opisina ko. Halos hindi ako nakatulog, pero hindi rin ako tumawag kay Miguel. Ilang beses kong kinuha ang cellphone upang tingnan ang oras. Sa bawat pagkakataon, pinapaalalahanan ko ang sarili kong hindi ko kailangang magmadaling ayusin ang problemang ilang buwan niyang itinago.

Kinabukasan, tumawag si Mang Roberto.

“Kumusta ka, anak?” tanong niya.

“Ayos lang po ako, Tay. Medyo pagod.”

“Hindi kita pipilitin na sabihin kung nasaan ka. Gusto ko lang malaman kung ligtas ka.”

Napaiyak ako sa simpleng pag-aalalang iyon. Sinabi kong ligtas ako at kailangan ko lang munang mapag-isa. Bago namin ibaba ang telepono, sinabi niyang nakausap niya si Miguel pagkatapos ng nangyari sa restaurant. Hindi raw niya ito pinagsalitaan nang masakit, pero malinaw niyang sinabi na hindi sapat ang paghingi ng tawad.

“Mahal ko ang anak ko,” sabi niya. “Pero hindi ibig sabihin niyon, dapat kong ipagtanggol ang lahat ng ginagawa niya.”

Makalipas ang tatlong araw, pumayag akong makipagkita kay Miguel.

Pinili namin ang isang tahimik na coffee shop sa Quezon City. Hindi ko gustong sa bahay kami mag-usap dahil alam kong maraming alaala roon ang makakaapekto sa aking pasya. Dumating ako nang maaga at umupo malapit sa bintana.

Nang dumating si Miguel, kapansin-pansing pagod siya. Hindi na niya suot ang cream-colored na cardigan na nakita ko sa restaurant. Umupo siya sa tapat ko at hindi agad nagsalita. Hinayaan ko siyang mauna.

“Tinapos ko na ang personal na relasyon namin ni Carla,” sabi niya. “Sinabi ko sa kanya na mali ang ginawa ko at hindi ko na ipagpapatuloy iyon.”

“Personal na relasyon?” ulit ko.

Tumango siya. “Oo. Hindi lang kami simpleng magkatrabaho. Naging malapit kami sa paraang hindi dapat mangyari sa isang taong may asawa.”

Tahimik akong nakinig.

Inamin niyang nagsimula ang kanilang pagiging malapit habang magkasama sila sa isang mahirap na proyekto. Madalas daw silang mag-usap pagkatapos ng trabaho. Noong una, tungkol lamang sa mga kliyente at deadline ang kanilang pinag-uusapan. Kalaunan, naging personal ang kanilang mga kuwento at nagsimula silang magkita kahit wala nang kinalaman sa trabaho.

“Alam kong mali,” sabi niya. “Pero sa bawat pagkakataong gusto kong tumigil, sinasabi ko sa sarili kong wala namang seryosong nangyayari.”

“Habang sinasabi mo iyon sa sarili mo, ano naman ang sinasabi mo sa akin?” tanong ko.

Napayuko siya.

“Na nag-o-overtime ka,” mahinang sagot niya.

“At noong nagtatanong ako kung bakit ka nagiging malayo?”

“Sinabi kong pagod lang ako.”

“Doon nagsimula ang panloloko, Miguel,” sabi ko. “Hindi noong hinawakan mo ang kamay niya. Nagsimula iyon noong pinili mong gumawa ng ibang kuwento para hindi ko malaman ang ginagawa mo.”

Hindi niya kinontra ang sinabi ko.

Tinanong ko rin kung ano ang sinabi niya kay Carla tungkol sa aming pagsasama. Inamin niyang pinalabas niyang hindi na kami masaya at halos wala na kaming maayos na komunikasyon. Sinabi niyang iyon ang naging dahilan para mas madali niyang bigyang-katwiran ang pagiging malapit sa ibang babae.

“Hindi naman talaga ganoon kalala ang kasal natin,” sabi niya. “Ako ang umiwas sa iyo, tapos ginamit ko iyon para magmukhang may problema tayo.”

Masakit marinig ang pag-amin niya. Ilang buwan akong nag-aalala kung bakit nagiging tahimik ang aming bahay. Ilang beses kong sinubukang kausapin siya, pero palagi niyang sinasabing wala siyang problema. Ngayon, nalaman kong ginawa niyang dahilan ang distansiyang siya rin ang lumikha.

“May pagkakataon pa ba tayo?” tanong niya.

Hindi ako agad sumagot.

Tumingin ako sa labas ng bintana, kung saan may mag-asawang naglalakad na magkahawak ang kamay. Naalala ko ang sarili namin noong unang taon ng aming kasal. Masaya kami noon kahit simple lamang ang buhay at marami kaming kailangang bayaran. Akala ko sapat ang pagmamahalan para malampasan ang lahat.

Pero natutuhan kong hindi sapat ang pagmamahal kung walang katapatan.

“Hindi ko alam kung kaya pa kitang pagkatiwalaan,” sabi ko sa huli. “At hindi ko gustong mangako ng isang bagay dahil lang nalulungkot ako ngayon.”

Tumango siya.

“Kung pipiliin mong lumayo, tatanggapin ko,” sagot niya. “Hindi ko gagamitin ang pamilya ko para pilitin kang bumalik.”

Iyon ang unang pagkakataong narinig kong inaako niya ang buong pananagutan nang hindi humihingi ng kapalit.

Pagkatapos ng aming pag-uusap, hindi ako agad bumalik sa bahay. Nagpasya akong manatili muna sa isang inuupahang apartment habang iniisip ang magiging direksiyon ng buhay ko. Ipinaalam ko kay Miguel na kailangan naming ayusin nang patas ang mga usapin tungkol sa aming bahay at pinagsamang ari-arian. Pumayag siyang pag-usapan iyon nang maayos.

Hindi naging madali ang mga sumunod na linggo.

May mga gabing gusto kong tawagan siya dahil nasanay akong siya ang unang kinukuwentuhan ko kapag may nangyayari sa trabaho. May mga umagang nagigising akong hinahanap ang tunog ng kanyang paghahanda sa kusina. Pero unti-unti kong natutuhang hindi lahat ng nakasanayan ay kailangang balikan.

Nagpatuloy ako sa trabaho. Nakipagkita ako sa mga kaibigang matagal ko nang hindi nakakasama. Sinimulan kong gawin ang maliliit na bagay na dati kong ipinagpapaliban dahil laging nakadepende ang iskedyul ko sa availability ni Miguel.

Samantala, hindi tumigil sa pakikipag-ugnayan si Mang Roberto.

Tuwing Biyernes, gaya ng aming nakasanayan, nagpapadala siya ng simpleng mensahe.

“Anak, kumain ka na ba?”

Minsan, nagyayaya siyang maghapunan. Hindi niya kailanman tinatanong kung kailan ako babalik sa anak niya. Hindi rin niya ginagamit ang aming pagkikita para makiusap para kay Miguel.

Isang gabi, muling nagkita kami sa dati naming restaurant.

Pareho pa rin ang mesa. Pareho pa rin ang mabait na may-ari, at pareho pa rin ang hilig ni Mang Roberto na magkuwento tungkol sa kanyang investments. Pero sa pagkakataong iyon, hindi na ako naghihintay ng mensahe mula sa asawa kong kunwari ay nagtatrabaho.

“Tay,” sabi ko habang kumakain kami, “may gusto po akong sabihin.”

Ibinaba niya ang kanyang kutsara.

“Nakapagdesisyon na po ako tungkol kay Miguel.”

Tahimik siyang nakinig.

“Sa ngayon, hindi ko na kayang ipagpatuloy ang kasal namin,” sabi ko. “Kinausap ko na siya. Napagkasunduan naming simulan ang maayos na proseso ng paghihiwalay at pag-aayos ng aming mga responsibilidad.”

Dahan-dahang tumango si Mang Roberto.

“Hindi ko sasabihing masaya akong marinig iyan,” sabi niya. “Masakit para sa isang ama na makitang nasisira ang pamilya ng anak niya. Pero mas masakit kung hihilingin kong manatili ka sa isang sitwasyong wala ka nang kapayapaan.”

Hindi ko napigilang hawakan ang kanyang kamay.

“Salamat po sa lahat, Tay.”

Umiling siya.

“Andrea, noong tinawag kitang anak, hindi iyon dahil lang asawa ka ni Miguel. Tinawag kitang anak dahil mahalaga ka sa akin.”

Muling nangilid ang luha ko.

Makalipas ang ilang linggo, nakipagkita ako kay Miguel upang tapusin ang aming napag-usapang paghahati ng mga responsibilidad sa bahay. Hindi naging madali ang pag-uusap, pero wala na ang dating pagsisinungaling at pag-iwas. Tinanggap niyang may mga desisyong hindi na niya maaaring baguhin kahit nagsisisi siya.

“Pasensiya na sa lahat ng pinagdaanan mo dahil sa akin,” sabi niya bago kami naghiwalay.

Tiningnan ko siya nang matagal.

“Mahal kita nang totoo, Miguel,” sagot ko. “Pero hindi ibig sabihin niyon, kailangan kong kalimutan ang ginawa mo para lang manatili tayo.”

Tumango siya, at sa pagkakataong iyon, hinayaan niya akong umalis.

Hindi naging perpekto ang buhay ko pagkatapos noon. May mga araw na malungkot pa rin ako. May mga alaala ring biglang bumabalik kapag nakakakita ako ng mag-asawang magkasama sa restaurant o nakakarinig ng kantang dati naming pinakikinggan.

Pero hindi na ako nabubuhay sa paghihintay kung kailan magsasabi ng totoo ang isang taong mahal ko.

Ilang buwan ang lumipas, nakahanap ako ng mas maayos na apartment na malapit sa opisina. May maliit itong balkonahe kung saan maaari akong uminom ng kape tuwing umaga. Nagsimula rin akong mag-ipon para sa mga bagay na gusto kong gawin para sa sarili ko.

Isang Biyernes ng gabi, nakatanggap ako ng tawag mula kay Mang Roberto.

“Andrea, may bagong luto raw na isda sa dati nating kainan. Libre ka ba?”

Napangiti ako.

“Libre po ako, Tay. Alas-sais gaya ng dati?”

“O, siyempre. Huwag kang male-late.”

Pagdating ko sa restaurant, nakita ko siyang nakaupo sa aming paboritong mesa. Kumaway siya nang makita ako at agad na nagsimulang magkuwento tungkol sa nangyari sa kanyang araw. Umupo ako, inilapag ang bag ko, at nakinig habang nakangiti.

Wala nang takot sa dibdib ko.

Wala nang cellphone na paulit-ulit kong tinitingnan para alamin kung nagsisinungaling ang isang tao.

At wala na ring pangangailangang patunayan na karapat-dapat akong mahalin.

Hindi ko nailigtas ang kasal na minsan kong inakalang panghabambuhay, pero nailigtas ko ang respeto ko sa sarili at ang pagkakataong magkaroon ng mas payapang kinabukasan.

Sa wakas, natutuhan kong ang tunay na pagmamahal ay hindi lamang ang pananatili sa tabi ng isang tao, kundi ang pagkilala rin sa sandaling kailangan mong piliin ang sarili mong kaligayahan.

Salamat sa pagsama sa amin at pagbabasa ng kuwento hanggang dulo 🙏 Iwan sa comments ang iyong opinyon, reaksiyon o suhestiyon. Malaking tulong iyon para mapaganda pa namin ang mga susunod na kuwento. Huwag kalimutang i-follow ang page para hindi mo mapalampas ang mga bagong kuwento araw-araw 📖✨