Paulit-ulit kong binasa ang mensahe. Sa nakaraan, halos lahat ng mahahalagang desisyon ko ay nakasalalay sa kung nasaan si Adrian. Ngunit ngayon, may isang pintong nagbubukas para sa akin na hindi konektado sa kanya.

“Magandang balita ba iyan, Chi?” tanong ni Lola Carmen nang makita niya akong nakangiti sa kusina. Iniabot ko ang cellphone sa kanya at ipinaliwanag ang tungkol sa aplikasyon. Maingat niyang binasa ang mensahe bago ako niyakap. “Kung iyan ang gusto ng puso mo, susuportahan kita.”

Hindi ko napigilan ang pagluha. Sa unang buhay ko, maraming beses kong isinantabi ang mga pangarap ko upang maging malapit kay Adrian. Ngayon, ang simpleng pagsang-ayon ni Lola ay parang pahintulot na matagal ko nang hinihintay.

Kinahapunan, habang inaayos ko ang mga lumang libro ni Lola, may tumawag mula sa bahay nina Adrian. Ang kanyang ina ang nasa kabilang linya. Matagal nang magkaibigan ang aming mga pamilya, kaya hindi nakakagulat na alam niyang balak kong umalis.

“Andrea, totoo bang sa Baguio ka mag-aaral?” mahinahon niyang tanong. “Akala namin, pareho kayong mananatili rito ni Adrian.”

“Opo, Tita. Mas angkop po sa kursong gusto ko ang programang nahanap ko roon.”

“Sayang naman. Mula pagkabata, halos hindi na kayo mapaghiwalay.”

Hindi ako agad sumagot. Napakaraming masasakit na alaala ang nakatago sa likod ng simpleng pangungusap na iyon. Sa loob ng tatlumpung taon, pinaniwalaan kong dahil magkasama kaming lumaki, kailangan naming manatili sa buhay ng isa’t isa.

Ngunit hindi pala ganoon ang tunay na pagmamahal.

“Tita, puwede naman pong manatiling magkakilala ang dalawang tao kahit magkaiba ang direksiyon ng buhay nila,” sagot ko.

Natahimik siya saglit bago sinabing naiintindihan niya. Hindi niya ako pinilit na baguhin ang desisyon ko. Gayunman, bago matapos ang tawag ay nabanggit niyang hindi maganda ang naging ugali ni Adrian nitong mga nakaraang araw.

Madalas daw itong tahimik sa hapag-kainan. Kapag tinatanong tungkol sa graduation party, iniiwasan niya ang usapan. Hindi rin niya maintindihan kung bakit paulit-ulit nitong itinatanong kung sigurado na akong aalis.

Wala akong sinabi tungkol sa nakaraan. Hindi naman niya maiintindihan ang isang buhay na hindi pa nangyayari para sa kanila.

Pagkalipas ng isang linggo, nagpunta ako sa lumang bookstore sa Quezon City upang maghanap ng mga librong makakatulong sa paghahanda ko. Matagal ko nang gusto ang amoy ng lumang papel at ang tahimik na tunog ng mga pahinang maingat na binubuklat.

Habang sinusuri ko ang isang aklat na may napunit na pabalat, may pamilyar na boses na tumawag sa pangalan ko.

“Andrea?”

Paglingon ko, nakita ko si Camille.

Nakasimple siyang damit at may hawak na paper bag. Mukhang nagulat din siya nang makita ako. Sandali siyang nag-alinlangan bago lumapit.

“Ang tagal na nating hindi nagkikita,” sabi niya. “Kumusta ka na?”

“Mabuti naman,” sagot ko.

Tiningnan niya ang librong hawak ko. “Gusto mo pala talaga ang mga lumang libro. Hindi ko akalaing kukunin mo iyon bilang kurso.”

“Matagal ko na itong gusto.”

Tumango siya, ngunit hindi agad umalis. Sa halip, ibinaba niya ang tingin at mahina akong tinanong kung puwede kaming mag-usap sandali.

Pumayag ako.

Umupo kami sa isang maliit na mesa sa tabi ng bookstore. Hindi ko alam kung ano ang gusto niyang sabihin, ngunit napagdesisyunan kong pakinggan siya nang hindi dinadala ang galit mula sa nakaraan.

“Pasensiya ka na tungkol sa graduation party,” panimula niya. “Hindi ko alam na pinuntahan ka pala nila dahil sa cake.”

“Wala nang problema,” sagot ko.

“Sinabi ko kay Adrian na huwag ka nang istorbohin, pero nagalit siya.”

Tumango ako. Hindi naman iyon bago sa akin. Kapag may hindi naging maayos para kay Camille, palaging naghahanap si Adrian ng taong puwedeng managot.

“Camille, hindi mo kailangang humingi ng tawad para sa ginawa niya.”

Napatingin siya sa akin.

“Pero dahil sa nangyari, parang naging dahilan ako ng paglayo ninyo.”

“Hindi ikaw ang dahilan,” sagot ko. “May mga bagay lang akong kailangang baguhin sa buhay ko.”

Saglit siyang ngumiti, ngunit halatang may pag-aalinlangan pa rin. “Alam mo, lagi kong iniisip na espesyal ang relasyon ninyo ni Adrian. Kahit anong mangyari, ikaw ang unang hinahanap niya kapag may kailangan siya.”

Dahan-dahan kong isinara ang librong nasa harap ko.

“Iyon mismo ang problema.”

Hindi siya nakaimik.

“Kapag may kailangan siya, hinahanap niya ako. Pero hindi ibig sabihin noon ay mahalaga sa kanya ang nararamdaman ko.”

Hindi ko sinabi iyon upang saktan si Camille. Sinabi ko iyon dahil sa wakas ay kaya ko nang tanggapin ang katotohanan.

Maya-maya, tumayo siya at nagpaalam. Bago umalis, tumingin siya sa akin at sinabing, “Sana maging masaya ka sa Baguio, Andrea.”

“Salamat. Sana ikaw rin.”

Pagkauwi ko, nadatnan kong may mga kahong nakalagay sa sala. Inayos na ni Lola ang ilan sa mga gamit na kakailanganin ko sa paglipat.

“Bakit po kayo nagmadali?” tanong ko.

“Para hindi ka na mahirapan sa huling linggo,” sagot niya. “At saka, gusto kong makita kung gaano karaming libro ang balak mong dalhin.”

Napatawa ako. Mula noong bumalik ako sa nakaraan, iyon ang isa sa mga unang pagkakataong natawa ako nang walang kasamang sakit sa dibdib.

Ngunit kinagabihan, may hindi inaasahang bisita.

Si Adrian.

Nakatayo siya sa may gate, walang dalang kahit ano. Nang makita niya akong lumabas, hindi siya agad nagsalita.

“Galing ka ba sa bookstore kanina?” tanong niya sa wakas.

“Oo.”

“Nakita mo si Camille?”

“Oo.”

“Anong pinag-usapan ninyo?”

Tinitigan ko siya. “Bakit?”

“Iba ang kilos niya kanina. Parang may iniisip siya pagkatapos kayong mag-usap.”

“Kung nag-aalala ka sa kanya, siya ang tanungin mo.”

Humigpit ang panga niya.

“Andrea, bakit lahat na lang ng sinasabi ko, parang ayaw mong sagutin?”

“Sinagot naman kita.”

“Alam mong hindi iyon ang ibig kong sabihin.”

Tahimik akong nakatayo sa kabilang panig ng gate. Sa nakaraan, isang malungkot na tingin lamang niya ay sapat na upang kumbinsihin akong may kasalanan ako. Ngunit ngayon, nakikita ko na ang pagkakaiba ng pag-aalala at paghingi ng kontrol.

“Adrian, hindi ko kailangang magbigay ng ulat tungkol sa bawat ginagawa ko.”

Napabuntong-hininga siya.

“Simula noong graduation party, parang gusto mo na akong burahin sa buhay mo.”

Hindi ako agad sumagot.

“Hindi kita binubura,” sabi ko. “Hindi na lang ako magpapanggap na obligasyon kong manatili sa tabi mo.”

“Anong ibig mong sabihin?”

“Ang ibig kong sabihin, puwede kang maging masaya nang hindi mo ako kailangan. At puwede rin akong maging masaya nang wala ka.”

Tila hindi niya matanggap ang narinig.

“May boyfriend ka na ba?”

Napailing ako.

“Bakit kailangan mong isipin na may ibang lalaki bago ako magkaroon ng sariling desisyon?”

Namula siya sa kahihiyan. Sandali siyang tumingin sa daan bago muling humarap.

“Akala ko kasi, magkasama nating haharapin ang college.”

“Hindi natin iyon pinagkasunduan.”

“Pero lagi nating ginagawa ang mga bagay nang magkasama.”

“Dahil lagi akong sumusunod sa gusto mo.”

Tahimik siyang napatingin sa akin.

Sa unang pagkakataon, hindi niya agad nagawang kontrahin ang sinabi ko.

Mula sa sala, narinig ko ang mahinang pag-ubo ni Lola. Lumingon ako at nakita siyang nakatayo malapit sa pintuan. Hindi siya nakialam, ngunit sapat na ang presensiya niya upang maalala kong hindi na ako nag-iisa.

“Adrian, uuwi na ako sa loob,” sabi ko.

Hinawakan niya ang bakal na gate.

“Andrea, kung hindi ako pumayag na tuluyan tayong lumayo?”

Huminga ako nang malalim.

“Hindi mo kailangang pumayag.”

Napatingin siya sa akin na para bang ngayon lamang niya narinig ang ganoong mga salita.

“Bakit ka biglang naging ganito?”

Sa dami ng maaaring isagot, pinili ko ang pinakasimple.

“Dahil natutuhan kong unahin ang sarili ko.”

Hindi ko na hinintay ang sagot niya.

Pagpasok ko sa sala, nakita kong nakapatong sa mesa ang liham mula sa unibersidad. Dumating na ang pinal na kumpirmasyon sa aking enrollment. May nakasaad na petsa kung kailan kailangan kong mag-report sa campus.

Niyakap ako ni Lola nang sabihin ko sa kanya ang magandang balita.

Kinabukasan, bumili kami ng dalawang maleta. Maingat kong inilagay sa loob ang mga damit, notebook, at ilang lumang librong mahalaga sa akin.

Noong nakaraang buhay, ang bawat paghahanda ko para sa hinaharap ay may kasamang pag-aalala kung paano maaapektuhan si Adrian.

Ngayon, iba na.

Sa huling pahina ng aking notebook, isinulat ko ang tatlong pangungusap.

Hindi ko kailangang iligtas ang lahat.

Hindi ko kailangang patunayan ang halaga ko sa pamamagitan ng sakripisyo.

At hindi ko kailangang manatili sa isang lugar kung saan hindi ako pinahahalagahan.

Nang matapos kong isara ang maleta, may pumasok na mensahe mula kay Adrian gamit ang isa na namang numero.

“Pupunta ako sa terminal sa araw ng pag-alis mo. Kailangan nating mag-usap bago ka umalis.”

Matagal kong tinitigan ang mensahe.

Pagkatapos ay kinuha ko ang tiket, ipinakita iyon kay Lola, at gumawa ng isang desisyong hindi ko na babaguhin.

“Lola, sa mas maagang biyahe na po tayo aalis.”

Bahagi 4

Madilim pa ang langit nang lumabas kami ni Lola Carmen sa bahay. Tahimik ang kalsada at iilan pa lamang ang mga sasakyang dumaraan. Hawak ko ang dalawang maleta habang inaalalayan ko siyang sumakay sa taxi.

“Sigurado ka bang ayaw mong magpaalam kay Adrian?” tanong niya habang bumibiyahe kami patungong terminal.

“Opo, Lola. Nasabi ko na ang lahat ng kailangan kong sabihin.”

Hindi na siya nagpumilit. Hinawakan niya ang kamay ko at bahagyang pinisil iyon. Sapat na ang simpleng kilos na iyon upang maramdaman kong tama ang aking pinili.

Pagdating sa terminal, binili namin ang aming almusal at umupo malapit sa boarding area. Habang naghihintay, tinitigan ko ang mga taong nagmamadaling sumakay sa kani-kanilang bus.

May mga estudyanteng may dalang maleta. May mga magulang na mahigpit na yumayakap sa kanilang mga anak. May ilang umiiyak sa pamamaalam.

Naisip kong noon, kahit gaano kalayo ang kailangan kong puntahan, palaging si Adrian ang nasa isip ko. Ngunit sa araw na iyon, ang iniisip ko ay ang bagong paaralan, mga librong aaralin ko, at mga taong makikilala ko.

Bago kami sumakay, ipinadala ko kay Adrian ang isang maikling mensahe.

“Umalis na ako. Huwag mo na akong hintayin sa terminal. Ingatan mo ang sarili mo.”

Pagkatapos ay ibinaba ko ang cellphone.

Makalipas ang ilang oras, habang nasa biyahe kami paakyat ng Baguio, sunod-sunod na pumasok ang kanyang mga tawag. Hindi ko sinagot ang mga iyon.

Nang huminto ang bus para sa maikling pahinga, binasa ko ang ilan sa kanyang mga mensahe.

“Andrea, bakit hindi mo sinabi na maaga kang aalis?”

“Nandito na ako sa terminal.”

“Hindi mo ba kayang maghintay kahit sandali?”

“At least sabihin mo kung ano ang ginawa kong mali.”

Matagal kong tinitigan ang huling mensahe.

Tatlong dekada kong hinintay na itanong niya sa akin kung nasaan siya nagkamali. Ngayon, sa isang buhay na hindi pa niya nasisira, saka niya lamang iyon naisip itanong.

Ngunit hindi ko kailangang maghintay ng isa pang tatlumpung taon para malaman kung kaya niyang magbago.

Isinara ko ang cellphone at bumalik sa aking upuan.

Pagdating sa Baguio, sinalubong kami ng malamig na hangin. Nakasuot si Lola ng makapal na cardigan at tuwang-tuwang pinagmamasdan ang mga puno sa paligid.

“Ang ganda pala rito, Chi,” sabi niya.

“Opo, Lola. Parang bagong simula.”

Nanatili siya sa akin nang ilang araw habang inaayos namin ang aking tirahan. Nang makasiguro siyang maayos ang lahat, bumalik siya sa Quezon City.

Tuwing gabi, tumatawag ako sa kanya upang ikuwento ang mga nangyari sa klase. Masaya niyang pinakikinggan ang mga kuwento tungkol sa mga lumang aklat, napunit na pahina, at mga teknik sa pagpreserba ng papel.

Unti-unting naging abala ang buhay ko.

Natuto akong maglinis ng marurupok na dokumento nang hindi nasisira ang mga iyon. Natutuhan kong ayusin ang pabalat ng mga librong halos isang siglo nang ginagamit. Sa bawat pahinang naibabalik ko sa maayos na kalagayan, pakiramdam ko ay may bahagi rin ng sarili kong unti-unting gumagaling.

Pagkalipas ng ilang buwan, bumisita si Adrian sa Baguio.

Hindi ko alam kung paano niya nalaman ang iskedyul ng klase ko, ngunit nang lumabas ako sa isang gusali ng unibersidad, nakita ko siyang nakatayo sa ilalim ng puno.

“Andrea.”

Huminto ako.

Payat siya nang kaunti kumpara noong huli kaming nagkita. May mga aninong pagod sa ilalim ng kanyang mga mata.

“Bakit ka nandito?” tanong ko.

“Kailangan kitang makausap.”

“Nasabi ko nang gusto kong magpokus sa pag-aaral.”

“Alam ko.” Huminga siya nang malalim. “Pero hindi ko maintindihan kung bakit parang wala na akong lugar sa buhay mo.”

Tinignan ko ang mga estudyanteng naglalakad sa paligid namin.

“Adrian, hindi naman nawala ang lugar mo nang biglaan. Tumigil lang akong ibigay sa iyo ang lahat ng oras at atensiyong dati mong nakukuha.”

Napayuko siya.

“Akala ko kasi lagi kang nandiyan.”

“Iyon nga ang problema.”

Matagal siyang hindi nagsalita.

“Hindi ko napansing nakakasakit na pala ako,” mahina niyang sabi.

Hindi ako agad sumagot. Sa nakaraang buhay, maraming beses ko nang narinig ang iba’t ibang paraan ng paghingi niya ng pang-unawa. Ngunit halos palagi, ako ang kailangang mag-adjust pagkatapos.

“Kung hindi mo napansin noon, sana mapansin mo ngayon,” sagot ko. “Hindi lang ako umiiral para tumulong sa iyo.”

Tumingin siya sa akin.

“Nag-usap kami ni Camille,” sabi niya. “Sinabi niyang hindi tama ang ginawa ko noong graduation party. Ako raw dapat ang nag-asikaso ng cake at hindi ikaw.”

Hindi ako nagulat. Naramdaman ko lamang na sa wakas, may isang taong nagsabi sa kanya ng matagal ko nang gustong ipaintindi.

“May punto siya,” sagot ko.

“Alam ko na ngayon.”

“Kung alam mo na, ano ang gusto mong mangyari?”

Napatigil siya.

“Gusto kong bumalik tayo sa dati.”

Dahan-dahan akong napailing.

“Hindi na puwede.”

“Andrea…”

“Ang dating gusto mong balikan ay ang panahong palagi akong sumusunod sa iyo. Masaya ka noon dahil wala kang kailangang isakripisyo. Pero ako, unti-unti kong nawawala ang sarili ko.”

Namula ang mga mata niya.

“Hindi ba puwedeng magsimula ulit?”

“Puwede kang magsimula ulit,” sagot ko. “Pero hindi ibig sabihin noon ay kailangan kong bumalik sa tabi mo.”

Hindi niya agad natanggap ang sagot ko.

“Ganoon na lang ba kadaling kalimutan ang lahat ng pinagsamahan natin?”

Napahinga ako nang malalim.

“Hindi madali. Pero hindi rin dahilan ang mga alaala para manatili sa isang relasyong hindi na mabuti para sa akin.”

Tahimik siyang nakatayo.

Sa wakas, bumitaw siya sa strap ng bag na mahigpit niyang hawak.

“May gusto akong itanong,” sabi niya. “Minahal mo ba talaga ako dati?”

Napatingin ako sa kanya.

Sa kabilang buhay, iyon ang tanong na gusto kong marinig mula sa kanya. Ngunit hindi niya kailanman itinanong habang may pagkakataon pa siyang pahalagahan ang pagmamahal ko.

Ngayon, sa harap ko, nakatayo ang isang binatang hindi pa nakagagawa ng lahat ng pagkakamaling naaalala ko.

Kaya pinili kong maging patas.

“Oo, Adrian. Minahal kita.”

Biglang nagbago ang mukha niya.

“Kung ganoon—”

“Pero hindi ibig sabihin na kailangan kitang mahalin habambuhay.”

Hindi niya naituloy ang sasabihin.

“May mga taong mahal natin, pero hindi sila ang tamang taong makakasama natin sa hinaharap,” pagpapatuloy ko. “At minsan, ang pinakamabuting paraan para mahalin ang sarili ay ang tanggapin na kailangang matapos ang isang bagay.”

Matagal siyang nakatingin sa akin.

Sa huli, tumango siya nang bahagya.

“Pasensiya ka na, Andrea.”

“Tinanggap ko ang paghingi mo ng tawad,” sagot ko. “Pero gusto kong igalang mo ang desisyon ko.”

Tila may gusto pa siyang sabihin, ngunit pinili niyang manahimik.

Tumalikod siya at dahan-dahang naglakad palayo.

Hindi ko siya sinundan.

Sa unang pagkakataon sa dalawang buhay ko, hinayaan kong si Adrian ang umalis nang hindi ko nararamdamang kailangan ko siyang habulin.

Lumipas ang mga taon.

Nagtapos ako sa kursong pinili ko at nakakuha ng pagkakataong magtrabaho sa isang conservation institute na nakatutok sa pagpreserba ng mga lumang aklat at makasaysayang dokumento.

Doon ko natagpuan ang trabahong talagang mahal ko.

Hindi madali ang bawat araw. May mga gabing sumasakit ang likod ko sa matagal na pagyuko sa mesa. May mga pagkakataong kailangan kong ulitin ang isang proseso dahil hindi naging maayos ang unang pagtatangka.

Ngunit masaya ako.

Dahil bawat pagod ay para sa pangarap kong ako mismo ang pumili.

Samantala, paminsan-minsan ay may nababalitaan ako tungkol kay Adrian mula sa mga dati naming kaklase. Ipinagpatuloy niya ang pag-aaral ng Architecture at nagsimulang magtrabaho sa larangang gusto niya.

Hindi naging madali ang relasyon nila ni Camille. Nagkaroon sila ng mga hindi pagkakaunawaan, lalo na kapag masyado niyang pinipilit ang sariling gusto. Ngunit hindi ko na iyon pinroblema.

Hindi ko na rin inusisa kung nagkatuluyan sila.

Hindi na iyon bahagi ng buhay kong kailangan kong pangalagaan.

Isang Pasko, inimbitahan akong muli ng pamilya niya sa kanilang salu-salo. Magalang akong tumanggi dahil may nakaplano na kaming paglalakbay ni Lola Carmen.

Dinala ko siya sa Batangas upang makita ang dagat na matagal na niyang gustong mapuntahan.

Habang nakaupo kami sa tabing-dagat, marahang humampas ang malamig na hangin sa aming mga mukha.

“Chi,” tawag ni Lola, “masaya ka ba ngayon?”

Tumingin ako sa kanya.

Ang mga buhok niyang dati nang may uban ay lalo pang pumuti. Ngunit masigla pa rin ang kanyang mga mata habang pinagmamasdan ang malawak na dagat.

“Opo, Lola. Masaya po ako.”

Ngumiti siya.

“Buti naman. Iyan lang ang gusto kong marinig.”

Niyakap ko siya.

Sa unang buhay ko, tatlumpung taon kong hinabol ang isang lalaking hindi kailanman natutong pahalagahan ang mga isinakripisyo ko.

Sa ikalawang buhay ko, natutuhan kong may mga bagay na hindi kailangang ipaglaban hanggang maubos ang sarili.

Hindi lahat ng paglisan ay kabiguan.

Hindi lahat ng pagmamahal ay kailangang mauwi sa pagsasama.

At hindi lahat ng taong minsang naging sentro ng mundo natin ay kailangang manatili roon magpakailanman.

Habang unti-unting lumulubog ang araw sa dagat, hinawakan ko ang kamay ni Lola Carmen at ngumiti.

Sa pagkakataong ito, hindi na ako ang babaeng naghihintay na piliin ng iba—ako na mismo ang pumili ng sarili kong buhay, at sa wakas ay natagpuan ko ang kapayapaang matagal kong ipinagkait sa aking sarili.

Salamat sa pagsama sa amin at pagbabasa ng kuwento hanggang dulo 🙏 Iwan sa comments ang iyong opinyon, reaksiyon o suhestiyon. Malaking tulong iyon para mapaganda pa namin ang mga susunod na kuwento. Huwag kalimutang i-follow ang page para hindi mo mapalampas ang mga bagong kuwento araw-araw 📖✨