BAHAGI 4 — SA HULING PAGDINIG, NAWALA SA KANILA ANG LAHAT NG INAGAW NILA HABANG NATAGPUAN KO ANG SARILI KONG KALAYAAN

Hindi ako nakatulog nang gabing iyon.

Nasa mesa ko ang lahat ng dokumento.

Mga laboratory notebook.

Email records.

Research proposals.

Mga lumang draft.

At ang consent form na may peke kong lagda.

Dalawampung taon kong minahal si Adrian.

Ngunit ngayon, nakaupo ako sa harap ng isang bundok ng ebidensiya upang patunayang hindi ako ang taong inilalarawan niya.

Minsan, hindi ang pagkawala ng isang tao ang pinakamasakit.

Kundi ang pagtuklas na ang taong pinaniwalaan mong kakampi mo ay matagal na palang naghahanda ng paraan para pabagsakin ka.

Bandang alas-dos ng madaling-araw, nakatanggap ako ng mensahe mula kay Adrian.

Sofia, kailangan nating ayusin ito nang pribado. Huwag na nating palakihin.

Tinitigan ko ang screen.

Makalipas ang ilang segundo, may isa pang mensahe.

Kung magpapatawad ka, kaya ko pang bawiin ang complaint.

Napatawa ako nang mapait.

Ang taong nagsimula ng lahat ay siya ngayong nag-aalok na tapusin ito, na para bang utang na loob ko pa ang kaniyang kabaitan.

Hindi ako sumagot.

Sa halip, ipinasa ko ang mga mensahe sa university legal office bilang karagdagang ebidensiya.

Kinabukasan, sinamahan ako ni Camille sa opisina ng isang abogadong may karanasan sa intellectual property at academic disputes.

Si Attorney Rafael Cruz.

Tahimik niyang binasa ang mga dokumento.

Pagkatapos ay tumingin siya sa akin.

– Sofia, may dalawang bagay tayong kailangang paghiwalayin.

– Ano po iyon?

– Una, ang pagpapatunay na ikaw ang tunay na gumawa ng research. Pangalawa, ang pananagutan ng mga taong gumamit ng iyong pangalan at lagda nang walang pahintulot.

Tumango ako.

– Gusto ko lang pong maibalik ang pangalan ko.

– At iyon ang una nating gagawin. Pero hindi natin dapat balewalain ang ibang posibleng paglabag.

Ipinaliwanag niyang kailangan munang tiyakin ang authenticity ng mga dokumento, ang chain of custody ng digital evidence, at ang tunay na lawak ng pinsalang nagawa.

Hindi sapat ang galit.

Kailangan ng malinaw na ebidensiya.

Sa unang pagkakataon mula nang magsimula ang gulo, naramdaman kong may direksiyon na ang laban ko.

Sa tulong ni Professor Ramos at ng legal office, naghanda kami ng isang pormal na response package para sa Melbourne.

Kasama rito ang orihinal na research timeline, laboratory records, file version histories, at opisyal na liham ng unibersidad na nagsasabing kasalukuyang iniimbestigahan ang mga alegasyon.

Mayroon ding pahayag na ang disputed consent form ay hindi pa napatutunayang tunay at hindi dapat ituring na ebidensiya ng aking pahintulot.

Hindi kami gumawa ng padalos-dalos na paratang.

Inilatag lamang namin ang mga katotohanang kayang patunayan.

Bago matapos ang araw, ipinadala namin ang lahat.

Pagkatapos ay naghintay ako.

At habang naghihintay, isang hindi inaasahang tao ang kumatok sa apartment ko.

Si Tita Lourdes.

Nang buksan ko ang pinto, nakita kong may dala siyang maliit na kahon.

Namumugto ang kaniyang mga mata.

– Sofia, maaari ba akong pumasok?

Pinatuloy ko siya.

Umupo siya sa sofa at inilapag ang kahon sa mesa.

– Matagal ko itong itinago.

Binuksan niya iyon.

Nasa loob ang mga lumang litrato namin ni Adrian.

Mga larawan noong elementarya.

Mga medalya sa graduation.

Mga birthday card.

At isang maliit na pulseras na ibinigay niya sa akin noong labing-anim kami.

Naramdaman kong kumirot ang dibdib ko.

– Tita, bakit ninyo po dinala ang mga ito?

Hinawakan niya ang kamay ko.

– Dahil ayokong isipin mong walang halaga ang mga taong nagmahal sa iyo sa pamilyang ito.

Napayuko ako.

– Hindi ko po iyon iniisip.

Umiyak siya.

– Kinausap ko si Adrian. Sinabi ko sa kaniya na hindi ko siya pinalaking manira ng buhay ng ibang tao.

Tahimik akong nakinig.

– Pero ang sabi niya, masyado ka raw matalino at masyado kang maraming oportunidad. Hindi raw patas na ikaw ang laging nauuna.

Parang may kung anong nabasag sa loob ko.

Hindi ko alam na ganoon pala niya tinitingnan ang mga tagumpay ko.

Sa bawat medalya, bawat scholarship, bawat research award na ipinagdiwang naming dalawa, may tahimik pala siyang hinanakit.

– Tita, kailan pa po niya nararamdaman iyon?

Umiling siya.

– Hindi ko alam, anak. Pero ngayon ko lang naintindihan na ang inggit ay puwedeng lumaki kahit sa loob ng taong mahal natin.

Pinisil niya ang kamay ko.

– Huwag kang manatili rito dahil sa amin. Umalis ka kung iyon ang makabubuti sa iyo.

Tuluyan akong napaiyak.

Sa loob ng maraming taon, natatakot akong masaktan ang mga taong maiiwan ko.

Ngayon, ang mismong ina ng lalaking minahal ko ang nagsasabing karapatan kong piliin ang sarili ko.

Bago siya umalis, niyakap niya ako.

– Hindi mo kailangang patawarin si Adrian para matahimik ang buhay mo.

Hindi ko nakalimutan ang mga salitang iyon.

Dumating ang araw ng final university hearing.

Nasa malaking conference room ang research committee, university legal office, at mga kinatawan ng academic administration.

Naroon sina Adrian at Bianca, kapwa may kasamang sariling tagapayo.

Sa pagkakataong iyon, walang nagbibiro.

Walang umiiyak upang humingi ng awa bago magsimula ang pagdinig.

At walang puwedeng basta sumigaw upang patahimikin ang kabilang panig.

Sinimulan ng chairman ang pagpupulong.

– Ang layunin natin ngayon ay suriin ang ebidensiya, magbigay ng pagkakataon sa bawat panig na sumagot, at magpasya tungkol sa academic at administrative responsibilities.

Unang ipinakita ang research chronology.

Ang aking unang proposal ay naisumite labing-apat na buwan bago sumali si Bianca sa grupo.

May laboratory records akong pirmado at may petsa.

May mga email mula sa aking adviser na nagbibigay ng feedback sa methodology.

May statistical scripts na may version history.

May dokumentadong pagbabago sa mga sample code.

Lahat ng iyon ay nauna sa draft ni Bianca.

Pagkatapos ay ipinakita ang kaniyang manuscript.

Ang mga kaparehong pagkakamali sa unang bersiyon ng aking data ay lumitaw doon.

Hindi niya maipaliwanag kung paano niya nakuha ang mga ito mula sa sarili niyang eksperimento.

Dahil wala siyang maipakitang katumbas na laboratory records.

Tinanong siya ng chairman.

– Ms. Salcedo, ikaw ba mismo ang nagsagawa ng lahat ng analysis na inilagay mo sa manuscript?

Matagal siyang natahimik.

Pagkatapos ay mahina siyang sumagot.

– Hindi po lahat.

– Aling bahagi ang hindi mo ginawa?

Nagsimulang manginig ang kaniyang boses.

– May mga files po akong ginamit na ibinigay ni Adrian.

Napalingon ang lahat sa kaniya.

Biglang tumayo si Adrian.

– Sinabi ko na sa inyong group materials iyon!

Mahigpit ang boses ng chairman.

– Mr. Villareal, magkakaroon ka ng pagkakataong sumagot. Maupo ka.

Nagpatuloy ang pagtatanong.

– Ms. Salcedo, alam mo bang ang mga file na iyon ay mula sa unpublished work ni Sofia?

Tumulo ang luha ni Bianca.

– Opo.

Hindi ako gumalaw.

Ngunit sa loob ko, may isang mabigat na bagay na unti-unting nawawala.

Sa wakas, sinabi niya ang katotohanang matagal niyang itinago.

– Bakit mo inilagay ang pangalan mo bilang lead author?

Humagulgol siya.

– Sinabi ni Adrian na kailangan kong magkaroon ng international publication para lumakas ang scholarship application ko.

– At pumayag ka?

Tumango siya.

– Opo.

Pagkatapos ay dumating ang usapin tungkol sa peke kong lagda.

Ipinakita ng legal office ang resulta ng kanilang internal document review.

Ang electronic consent form ay nagmula sa isang file na ginawa sa computer na ginagamit ni Bianca.

May mga edit history na nagpapakitang ipinasok ang scanned signature image sa dokumento.

Ang larawan ng lagda ay kahawig ng nasa isang lumang administrative form na dati kong ibinahagi sa group coordinator para sa lehitimong project paperwork.

Hindi pa iyon pinal na forensic finding tungkol sa lahat ng posibleng legal na pananagutan.

Ngunit sapat iyon para kuwestiyunin ang pagiging tunay ng consent form at itigil ang paggamit dito.

Tinanong si Bianca kung siya ang gumawa ng file.

Nanginginig siyang tumango.

– Opo. Pero sinabi ni Adrian na pumayag naman daw si Sofia.

Napatingin ako kay Adrian.

– Pumayag ako?

Hindi siya sumagot.

– Kailan ako pumayag?

Nanatili siyang tahimik.

– Noong hiniram mo ang hard drive ko? Noong sinabi mong tutulungan mo si Bianca? O noong pinagbintangan mo akong magnanakaw sa harap ng buong panel?

Namumula na ang kaniyang mukha.

– Sofia, hindi ko inaasahang lalaki nang ganito ang problema.

Napailing ako.

– Hindi mo inaasahan? Nagpadala ka ng reklamo sa institute na tumanggap sa akin.

– Gusto ko lang na magkaroon kami ng pagkakataon!

– At kailangan mong sirain ang pagkakataon ko para mangyari iyon?

Hindi siya nakasagot.

Sa wakas, nagsalita ang chairman.

– Mr. Villareal, ang pangunahing usapin dito ay hindi kung ano ang gusto mong mangyari. Ang usapin ay kung ginamit mo ang research at pagkakakilanlan ng ibang tao nang walang pahintulot.

Wala nang nasabi si Adrian.

Sumunod na sinuri ang conference travel grant.

Lumabas na hindi pa nailalabas ang halos ₱420,000 na travel budget.

Ang mas malaking research funding na halos ₱2 milyon ay hindi rin naililipat sa kanilang proyekto.

Naka-hold ang approval matapos makita ang hindi pagkakatugma sa authorship at supporting documents.

Ibig sabihin, hindi nila nakuha ang perang inaasahan nila.

At dahil sa imbestigasyon, hindi na maaaring ipagpatuloy ang proposal sa dati nitong anyo.

Nagpasya ang unibersidad na bawiin ang conference submission na may disputed authorship at abisuhan ang organizers tungkol sa resulta ng kanilang pagsusuri.

Pagkatapos ng pagdinig, hindi agad inilabas ang lahat ng desisyon.

Binigyan ang magkabilang panig ng pagkakataong suriin ang findings at magsumite ng huling written response alinsunod sa proseso ng unibersidad.

Lumipas ang ilang linggo.

Sa panahong iyon, nakatanggap ako ng email mula sa Melbourne.

Nasa laboratoryo ako ni Professor Ramos nang dumating iyon.

Nanginginig ang kamay kong binuksan ang mensahe.

Nakasulat doon na natanggap nila ang official documentation mula sa unibersidad.

Matapos suriin ang mga ebidensiyang ibinigay, wala silang nakitang sapat na batayan upang panatilihin ang alegasyon ng plagiarism laban sa akin.

At dahil natugunan ko rin ang iba pang appointment requirements, maaari nang magpatuloy ang aking fellowship.

Napahawak ako sa bibig ko.

Limang taon.

Limang taong research appointment sa Australia.

Hindi na iyon isang pangarap na maaaring mawala dahil sa kasinungalingan ng ibang tao.

Totoo na iyon.

Tumawag ako kay Camille.

– Camille…

– Bakit? Ano'ng nangyari?

Hindi agad ako nakapagsalita.

– Tuloy na ako sa Melbourne.

Sumigaw siya sa kabilang linya.

– SOFIA! SABI KO SA IYO!

Pareho kaming natawa habang umiiyak.

Kinagabihan, nagdala siya ng maliit na cake sa apartment.

Nakasulat sa ibabaw:

You earned this.

Tinitigan ko ang mga salitang iyon nang matagal.

Hindi you were lucky.

Hindi someone gave you this.

Kundi you earned this.

Iyon ang katotohanang halos nakalimutan ko dahil sa mga taong paulit-ulit na minamaliit ang pinaghirapan ko.

Makalipas ang ilang araw, inilabas ang final administrative findings ng unibersidad.

Napatunayang may seryosong paglabag sa research integrity policies sina Adrian at Bianca.

Kinumpirma ng committee na ang pangunahing research contribution ay akin, at hindi awtorisado ang paggamit ng ilang bahagi ng aking unpublished work.

Kinansela ang kanilang disputed conference submission.

Binawi ang travel grant application.

Si Bianca ay tinanggal sa research assistantship at sinuspinde sa graduate research activities sa loob ng itinakdang panahon, na may mga kondisyong kailangan niyang matugunan bago muling makilahok.

Si Adrian naman ay inalis sa project coordinator position at pinatawan ng mas mabigat na disciplinary sanction, kabilang ang pagkawala ng eligibility para sa ilang internal research grants at leadership appointments.

Ang hiwalay na usapin tungkol sa peke kong lagda ay isinangguni sa mga naaangkop na awtoridad para sa karagdagang pagsusuri.

Sa payo ni Attorney Cruz, nagsumite rin ako ng pormal na reklamo kaugnay ng hindi awtorisadong paggamit ng aking lagda at mga dokumento.

Hindi ko hiniling na baluktutin ang proseso.

Hindi ko rin ipinangakong makukulong sila.

Ang gusto ko lamang ay magkaroon ng tunay na pananagutan batay sa ebidensiya at batas.

At sa pagkakataong iyon, hindi na sila makapagtatago sa likod ng luha, awa, o dalawampung taong pagkakaibigan.

Ngunit hindi doon natapos ang lahat.

Isang linggo bago ang paglipad ko, naghintay si Adrian sa labas ng apartment building ko.

Gabi na noon.

Kagagaling ko lamang sa hapunan kasama ang pamilya ko.

Nang makita niya ako, agad siyang lumapit.

Mas payat siya kaysa dati.

May mga bilog sa ilalim ng kaniyang mga mata.

At sa unang pagkakataon, wala ang kumpiyansang lagi niyang ipinagmamalaki.

– Sofia.

Huminto ako sa may entrance.

– Ano'ng kailangan mo?

Huminga siya nang malalim.

– Gusto kong humingi ng tawad.

Tahimik akong tumingin sa kaniya.

– Alam kong huli na.

Hindi ako sumagot.

– Pero kailangan kong sabihin. Mali ang ginawa ko. Hindi mo deserve ang lahat ng nangyari.

Tumingin siya sa akin nang diretso.

– Nagseselos ako sa iyo.

Hindi ko inaasahan ang pag-amin niya.

– Ano?

– Sa lahat ng ginagawa mo, parang lagi kang nauuna. Mas maganda ang grades mo. Mas maraming professors ang nagtitiwala sa iyo. Mas malaki ang opportunities mo.

Napayuko siya.

– Noong dumating si Bianca, pakiramdam ko may isang taong talagang nangangailangan sa akin. Ako ang hinahangaan niya. Ako ang hinihingan niya ng tulong.

Dahan-dahan kong naunawaan.

Hindi pala sapat kay Adrian ang maging kasama ko sa tagumpay.

Gusto niyang siya ang laging kailangan.

At dahil kaya kong tumayo sa sarili kong mga paa, unti-unti niya akong itinuring na kalaban.

– Adrian, hindi mo kailangang maging mas magaling sa akin para mahalin kita.

Napapikit siya.

– Alam ko na ngayon.

– Pero hindi mo iyon naintindihan noong mahalaga pa.

Tumulo ang luha niya.

– Sofia, mahal kita.

Sa loob ng maraming taon, pinangarap kong marinig ang tatlong salitang iyon.

Inisip ko kung saan niya sasabihin.

Sa tabing-dagat kaya?

Sa graduation?

Sa isang simpleng hapunan?

Ngunit ngayong nasa harap ko na ang mga salitang iyon, wala na akong naramdamang saya.

Pagod na lamang.

– Adrian, baka mahal mo ang ideya na may taong laging naghihintay sa iyo.

Umiling siya.

– Hindi. Ikaw talaga.

– Kung mahal mo ako, bakit napakadali mong paniwalaan ang kasinungalingan tungkol sa akin?

Hindi siya nakasagot.

– Bakit mas pinili mong sirain ang pangalan ko kaysa aminin kay Bianca na mali ang ginawa niya?

Tahimik siya.

– At bakit mo kailangang hintaying mawala ako bago mo maalalang mahal mo pala ako?

Tuluyan siyang napaiyak.

– Puwede pa ba tayong magsimula ulit?

Napatingin ako sa kaniya.

Sa lalaking kasama kong lumaki.

Sa batang minsang nag-abot sa akin ng payong habang umuulan.

Sa binatang naghintay sa labas ng examination room noong college entrance test ko.

Sa taong minsang nangakong hindi niya ako pababayaan.

At sa parehong taong tumayo sa harap ng buong research panel upang tawagin akong magnanakaw.

Pareho silang si Adrian.

Hindi ko kailangang burahin ang magagandang alaala upang tanggapin ang masasamang ginawa niya.

Ngunit hindi rin kailangang ibalik ko siya sa buhay ko dahil lamang sa mga panahong naging mabuti siya.

– Hindi na, Adrian.

Napatingin siya sa akin.

– Sofia, please…

– Dalawampung taon kitang pinagkatiwalaan. Pero isang araw lang ang kinailangan mo para ipagpalit ang dignidad ko.

– Nagkamali ako.

– Oo. At kailangan mong matutong mabuhay kasama ang bunga ng pagkakamaling iyon.

Hinawakan niya ang sariling mga kamay.

– Kahit bilang magkaibigan?

Umiling ako.

– Hindi lahat ng taong matagal nating nakilala ay kailangang manatili sa buhay natin.

Ilang sandali siyang hindi gumalaw.

Pagkatapos ay mahina niyang sinabi:

– Sana maging masaya ka sa Australia.

Tumango ako.

– Sana matuto kang maging mabuting tao kahit walang ibang pumapalakpak sa iyo.

Tumalikod ako at pumasok sa building.

Hindi ako lumingon.

Sa unang pagkakataon sa loob ng dalawampung taon, hindi ko kailangang alamin kung susunod siya.

Dahil hindi na siya bahagi ng pupuntahan ko.

Dumating ang araw ng aking paglipad.

Maaga akong dumating sa Ninoy Aquino International Airport.

Kasama ko ang aking mga magulang at si Camille.

May dalawang malalaking maleta ako.

Isang backpack.

At isang maliit na kahong naglalaman ng mga larawan at sulat mula sa mga taong tunay na sumuporta sa akin.

Nang matapos ang check-in, niyakap ako ng aking ina.

– Anak, siguraduhin mong kumakain ka nang maayos doon.

Napatawa ako.

– Ma, researcher po ako. Hindi naman ako pupunta sa ibang planeta.

Pinisil niya ang pisngi ko.

– Kahit saan ka makarating, anak pa rin kita.

Niyakap ako ng aking ama.

Hindi siya palasalita.

Ngunit nang bumitaw siya, nakita kong namumula ang kaniyang mga mata.

– Proud kami sa iyo, Sofia.

Iyon lamang ang sinabi niya.

At sapat na iyon.

Si Camille naman ay may dalang maliit na sobre.

– Buksan mo sa eroplano.

– Ano ito?

– Huwag kang makulit. Sa eroplano nga.

Natawa kami.

Habang naghihintay sa boarding gate, bigla siyang tumingin sa paligid.

– Sofia, may itatanong ako.

– Ano iyon?

– Hindi mo talaga sinabi kay Adrian kung anong flight mo?

Umiling ako.

– Hindi.

– Kahit isang goodbye message?

– Wala.

Tiningnan niya ako nang matagal.

– Dalawampung taon kayong magkasama. Hindi ka ba nalulungkot?

Napatingin ako sa malawak na bintana.

Sa labas, may isang eroplanong dahan-dahang umaandar patungo sa runway.

– Nalulungkot ako sa taong akala kong kilala ko.

Huminga ako nang malalim.

– Pero hindi ko nami-miss ang taong pinili niyang maging.

Tahimik si Camille.

Pagkatapos ay ngumiti siya.

– Iyan ang Sofia na gusto kong makita.

Nang tawagin ang boarding group ko, niyakap ko siya nang mahigpit.

– Salamat sa lahat.

– Huwag mo akong kalimutan kapag sikat ka nang scientist!

– Ikaw pa talaga ang makakalimutan ko?

Tumawa siya.

Pagpasok ko sa eroplano, inilagay ko ang bag sa overhead compartment at umupo sa tabi ng bintana.

Binuksan ko ang sobreng ibinigay ni Camille.

May maliit na litrato naming dalawa noong graduation.

Sa likod nito, may nakasulat:

Hindi mo kailangang patunayan ang halaga mo sa taong piniling hindi ito makita. Ang mundo ay mas malaki kaysa sa isang taong nanakit sa iyo.

Matagal kong hinawakan ang litrato.

Pagkatapos ay inilagay ko iyon sa loob ng passport holder ko.

Nang magsimulang umandar ang eroplano, wala akong naramdamang takot.

Hindi ko alam kung magiging madali ang buhay sa Melbourne.

Hindi ko alam kung makakahanap agad ako ng mga bagong kaibigan.

Hindi ko rin alam kung gaano karaming pagkakamali ang magagawa ko sa susunod na limang taon.

Ngunit may isang bagay akong alam.

Hindi na ako mabubuhay upang patunayan sa isang lalaki na karapat-dapat akong mahalin.

May sarili akong pangalan.

May sarili akong pangarap.

At may sarili akong buhay.

Anim na buwan matapos akong dumating sa Melbourne, nakatanggap ako ng email mula kay Professor Ramos.

Naayos na ang opisyal na research authorship records.

Ang mga hindi awtorisadong submission ay tuluyang nabawi.

Nakapagpatuloy ang orihinal kong research project sa ilalim ng tamang documentation at institutional approval.

May isa pa siyang balita.

Ang conference organizers ay nagpadala ng pormal na kumpirmasyong hindi na maaaring gamitin nina Adrian at Bianca ang disputed abstract bilang kanilang sariling research output.

Ang mga disciplinary sanction ay nanatiling epektibo matapos ang internal review.

Tungkol naman sa reklamong inihain ko sa paggamit ng peke kong lagda, nagpapatuloy ang hiwalay na legal na proseso sa Pilipinas sa tulong ng aking abogado.

Hindi ko na kailangang umuwi para makipagsigawan.

May mga taong nangangasiwa sa proseso.

At may mga dokumentong nagsasalita para sa akin.

Isinara ko ang email.

Pagkatapos ay bumalik ako sa laboratoryo.

Sa kabilang mesa, kumaway ang bagong kasamahan kong si Daniel Santos, isang Filipino-Australian biomedical researcher.

– Sofia, lunch break na. Sasama ka ba?

Ngumiti ako.

– Oo. Five minutes lang.

Hindi ko agad napansin kung gaano kalaki ang ipinagbago ng buhay ko.

Dati, bawat araw ay umiikot sa kung anong oras matatapos si Adrian.

Kung saan siya kakain.

Kung may problema ba siya.

Kung kailangan niya ako.

Ngayon, ang iniisip ko ay kung paano mapapahusay ang research ko.

Kung anong bagong lugar ang mapupuntahan ko sa weekend.

At kung anong pagkain ang lulutuin ko para sa mga kaibigang inimbitahan ko sa apartment.

Sa mga sumunod na taon, unti-unting naging malapit kami ni Daniel.

Hindi siya nagmamadali.

Hindi niya ako pinipilit magkuwento tungkol sa nakaraan.

At kapag may magandang balita ako tungkol sa trabaho, hindi siya nagiging tahimik dahil sa inggit.

Siya ang unang bumabati.

Minsan, matapos matanggap ang isang research paper ko sa isang international journal, dinalhan niya ako ng maliit na bouquet ng bulaklak.

– Congratulations, Sofia. Pinaghirapan mo iyan.

Napangiti ako.

– Hindi ka ba nagseselos na mas nauna akong ma-publish kaysa sa iyo ngayong taon?

Nagtaka siya.

– Bakit naman ako magseselos?

Hindi ako agad nakasagot.

Ngumiti siya.

– Sofia, ang tagumpay mo ay hindi kabawasan sa tagumpay ko.

Simple lamang ang sinabi niya.

Ngunit sa loob ko, may isang lumang sugat na tila tuluyang naghihilom.

Hindi pala kailangang maging paligsahan ang pagmamahal.

Hindi pala kailangang magpaliit ng sarili upang hindi masaktan ang ego ng ibang tao.

At hindi pala dapat maging kapalit ng pag-ibig ang sariling dignidad.

Sa ikatlong taon ko sa Australia, nakatanggap ako ng isang mahabang email mula kay Adrian.

Hindi ko iyon inaasahan.

Hindi na rin kami nag-uusap.

Nalaman ko lamang mula sa kaniyang sulat na nagtatrabaho na siya sa isang maliit na technical consulting company sa Metro Manila matapos mawala ang ilan sa kaniyang dating research opportunities.

Sinabi niyang dumaan siya sa counseling at matagal niyang pinag-isipan ang mga naging desisyon niya.

Hindi niya hiniling na bumalik ako.

Hindi rin niya sinubukang ipagtanggol ang ginawa niya.

Humingi lamang siya ng tawad.

Hindi ko inaasahang sasagot ka. Gusto ko lamang amining hindi ikaw ang dahilan ng pagkabigo ko. Ako mismo ang sumira sa tiwalang ibinigay mo.

Binasa ko ang email nang isang beses.

Pagkatapos ay inilagay ko iyon sa archive.

Hindi ko siya sinagot.

Hindi dahil galit pa ako.

Kundi dahil wala na akong kailangang sabihin.

Sa parehong taon, natapos ang hiwalay na usaping legal tungkol sa hindi awtorisadong paggamit ng aking lagda sa pamamagitan ng isang pormal na kasunduang inayos sa tulong ng mga abogado.

Kasama sa kasunduan ang written acknowledgment ng hindi awtorisadong paggamit ng dokumento, mga obligasyong hindi na muling gagamitin ang aking pangalan o research materials nang walang pahintulot, at pagbabayad ng napagkasunduang halaga para sa ilang gastos na idinulot ng insidente.

Hindi nito binura ang nangyari.

Ngunit nagbigay ito ng malinaw na pagtatapos sa natitirang usapin.

Hindi ko na kinailangang maghintay ng kahit anong paliwanag mula sa kanila.

Sa ikaapat na taon ko sa Melbourne, bumisita ang aking mga magulang.

Dinala ko sila sa Royal Botanic Gardens.

Habang naglalakad kami, nakita ng aking ina si Daniel na may dalang kape para sa amin.

Ngumiti siya sa akin.

– Anak, masaya ka ba?

Napatingin ako sa paligid.

Sa malawak na damuhan.

Sa mga punong gumagalaw sa malamig na hangin.

Sa aking ama na abala sa pagkuha ng litrato.

At kay Daniel na nakikipagkuwentuhan sa kaniya tungkol sa mga lugar na maaari naming puntahan kinabukasan.

– Opo, Ma.

Ngumiti ako.

– Masayang-masaya.

Hindi na ako natatakot na mawala ang isang tao.

Dahil natutuhan kong hindi dapat mawala ang sarili ko para lamang may manatili.

Pagkatapos ng limang taong fellowship, inalok ako ng isang permanenteng research position sa Melbourne.

Tinanggap ko iyon.

Ipinagpatuloy ko ang aking trabaho, at nang maglaon ay nagsimula kaming magplano ni Daniel ng isang simpleng kasal kasama ang aming mga pamilya.

Walang marangyang ballroom.

Walang daan-daang bisita.

Walang pangakong kailangang ipagsigawan sa buong mundo.

Isang maliit na seremonya lamang sa hardin, sa harap ng mga taong tunay na nagmamahal sa amin.

Nang tanungin ako ni Daniel kung handa na akong pakasalan siya, sinabi ko ang isang bagay na matagal ko nang gustong masabi.

– Daniel, gusto kong manatili sa sarili kong pagkatao kahit magkasama tayo.

Ngumiti siya.

– Iyon nga ang taong minahal ko.

At doon ko nalaman na tama ang naging desisyon kong umalis.

Hindi dahil may ibang lalaking pumalit kay Adrian.

Kundi dahil natutuhan kong mahalin ang sarili ko bago muling magtiwala sa iba.

Minsan, naiisip ko pa rin ang batang lalaking naghihintay sa akin sa labas ng bahay sa Marikina.

Ang batang nag-aabot ng payong kapag umuulan.

Ang kaibigang minsang nangakong lagi niya akong susuportahan.

Hindi ko kinamumuhian ang mga alaalang iyon.

Bahagi sila ng buhay ko.

Ngunit hindi na sila ang nagtatakda ng kinabukasan ko.

Ang dalawampung taong pinagsamahan namin ay totoo.

Totoo rin ang pagtataksil niya.

At totoo ang katotohanang may mga relasyon na kailangang tapusin, gaano man katagal, kapag nawala na ang respeto at tiwala.

Noong araw na umalis ako sa Pilipinas, akala ng iba ay tumatakas ako sa sakit.

Ngunit hindi pala ako tumatakas.

Pumipili ako.

Pinili ko ang katotohanan kaysa sa kasinungalingan.

Pinili ko ang dignidad kaysa sa pagmamahal na may kapalit na pagpapakumbaba.

At pinili ko ang kinabukasan ko kaysa sa isang taong handang sirain iyon para lamang maging mas mataas siya sa akin.

Hindi ko na kailangang maghintay na piliin ako ng lalaking minahal ko nang dalawampung taon.

Dahil sa wakas, natutuhan kong piliin ang sarili ko.

WAKAS.