BAHAGI 2 — ANG PERANG HINDI KO KAILANMAN HININGI
Pagbaba ko sa terminal ng Calamba, si Papa agad ang nakita ko.
Nakatayo siya sa tabi ng lumang e-bike niya.
Pareho pa rin ang polo niyang kulay abo na suot niya tuwing may lakad sa munisipyo.
Pero mas maputi na ang buhok niya.
Mas mabagal na rin ang kilos.
“Mara!”
Lumapit siya at agad kinuha ang backpack ko.
“Pa, kaya ko.”
“Alam ko.”
“Then bakit mo kinukuha?”
“Dahil anak kita.”
Simple lang ang sagot.
Pero parang may kung anong kumurot sa dibdib ko.
Inabot niya sa akin ang insulated bag.
“Mainit pa yung saba.”
Napangiti ako.
“Hindi na ako bata.”
“Kapag anak, anak.”
Naglakad kami papunta sa parking.
Habang naglalakad, tinanong niya ang mga dati niyang tanong.
“Okay trabaho?”
“Okay.”
“Hindi ka ba pinapahirapan?”
“Normal lang.”
“Maayos ba tinitirhan mo?”
“Maayos.”
“Sapat ba pera mo?”
“Oo.”
Huminto siya sandali.
Tiningnan ako.
“Sigurado?”
“Oo, Pa.”
Tumango siya.
Pero sa pagkakataong iyon, parang hindi siya naniwala.
Pagdating namin sa bahay, narinig ko agad ang boses ni Tita Cora.
“Kaya nga sinasabi ko, Edgardo, hindi puwedeng kayo-kayo lang ang magdesisyon.”
Pagpasok ko, nakita ko siyang nakaupo sa sofa.
Naka-cross ang mga braso.
Katabi niya ang anak niyang si Carlo.
Si Paolo nasa dining table.
Si Nina nasa kusina.
“Mara!”
Lumapit si Nina at yumakap sa akin.
“Ate, bakit ang tagal?”
“Traffic.”
Sumulyap ako kay Tita Cora.
Ngumiti siya.
Pero yung ngiti niya, pamilyar.
Iyon yung ngiting ginagamit niya bago magsabi ng bagay na kunwari biro pero sinadya para makasakit.
“Uy, andito na pala ang Manila girl.”
“Hello, Tita.”
“Kamusta ang bedspace?”
Hindi ako sumagot.
Napakunot ang noo ni Papa.
“Cora.”
“Ano?
Nagtatanong lang.”
Lumapit si Paolo.
“Hayaan mo na.”
“Hindi,” sagot ni Tita Cora.
“Dapat malaman din natin.
Kasi kung tutuusin, itong bahay ay galing sa lupa ni Mama.”
“Tita,” sabi ko, “anong gusto mong sabihin?”
Tumayo siya.
“Simple.”
Kinuha niya mula sa bag ang lumang photocopy ng notebook page.
“Bago mamatay si Mama, pinahiram niya raw si Kuya Edgardo ng ₱120,000 para ayusin itong bahay.”
Napatingin ako kay Papa.
Tahimik siya.
“Binayaran ko iyon,” sabi niya.
“Walang resibo.”
“Wala ka rin namang loan document.”
“Kapatid mo ako.”
“At dahil kapatid kita, hindi ibig sabihin puwede kang gumawa ng utang na wala naman.”
Namula si Tita Cora.
“Hindi ako gumagawa!”
Sumabat si Carlo.
“Ma, calm down.”
Pero mas lalong uminit ang boses niya.
“Ngayong may compensation, biglang wala nang utang?”
“May records ako,” sabi ni Papa.
“Anong records?”
“Bank deposit slips.”
Tumahimik siya.
Napatingin ako kay Papa.
Hindi niya iyon nabanggit sa akin.
Si Paolo naman ay ngumisi nang bahagya.
“Tita, kaya nga ilang beses naming sinabing huwag na nating palakihin.”
“E di ilabas!”
“Sige,” sabi ni Papa.
Tumayo siya at pumunta sa kwarto.
Bumalik siya dala ang isang transparent envelope.
May lumang deposit slips.
Tatlo.
May dates.
May pangalan ng account ng lola ko.
May total na ₱128,000.
Napatingin si Tita Cora.
“Puwedeng kahit ano yan.”
“Branch-verified copies,” sagot ni Paolo.
Hindi siya nakapagsalita.
Pero bago pa tuluyang matapos, bumaling siya sa akin.
“Fine.
Pero ito?”
Itinuro niya ako.
“Bakit bibigyan ng parte ito?”
Natahimik ang lahat.
“Anong ibig mong sabihin?” tanong ni Nina.
“E wala naman siyang ambag dito.”
Napatawa si Paolo.
“Anong ambag ang gusto mo?”
“Siya ba nagpagawa ng bubong?
Siya ba nag-alaga kay Kuya Edgardo?
Walong taon nasa Maynila.
Umuuwi dalawang beses isang taon.
Tapos pare-pareho sila?”
“Tita,” sabi ko, “hindi ko naman hinihingi.”
“Aba, mabuti.”
“Pero hindi ibig sabihin na tama yung sinasabi mo.”
Nagtaas siya ng kilay.
“Masakit ba?”
“Hindi.”
Tumingin ako sa kanya.
“Nakakapagod lang.”
“Anong nakakapagod?”
“Yung lagi mong binibilang ang halaga ng isang tao base sa nakikita mong pera niya.”
Natahimik siya.
Si Papa ang pumagitna.
“Tama na.
Kakain muna tayo.”
Sa hapag, halos walang nagsalita.
May sinigang.
May pritong tilapia.
May adobo.
At may pork ribs na sinabi ni Paolo na paborito ko raw.
Hindi ko maalala kung kailan ko huling sinabi iyon.
Siguro noong college pa.
Pagkatapos kumain, inilabas ni Papa ang isang lumang notebook.
“Para malinaw.”
Binuksan niya iyon.
Nakasulat ang compensation amount.
₱3,420,000.
May listahan.
House repairs and relocation expenses – ₱850,000
Paolo – ₱650,000
Mara – ₱650,000
Nina – ₱650,000
Emergency and medical fund – ₱420,000
Remaining household reserve – ₱200,000
Matagal akong nakatingin.
Pagkatapos, sinabi ko:
“Pa, hindi ko kailangan yung ₱650,000.”
Napatingin sa akin si Nina.
“Ate.”
“Sa inyo na.”
Umiling si Papa.
“Hindi.”
“Pa, seryoso.”
“Hindi.”
“Mas kailangan ni Nina pang-board exam niya.”
“May nakalaan sa kanya.”
“Si Kuya may dalawang anak.”
“May parte siya.”
“Yung sa’yo, dagdagan natin.”
Ibinaba ni Papa ang ballpen.
“Mara.”
“Pa—”
“Bakit ayaw mong tanggapin?”
Hindi ako agad sumagot.
Sumingit si Tita Cora.
“Dahil nagmamalaki.”
Napatingin ako sa kanya.
“Hindi.”
“O baka naman ayaw niyang makita nating kaunti lang savings niya.”
“Tita,” mariing sabi ni Nina.
“Ano?
Hindi ba totoo?
Kung may pera yan, bakit mukhang kawawa sa pictures?”
Dahan-dahang tumayo si Papa.
“Cora, umuwi ka.”
“Ano?”
“Family discussion namin ito.”
“Kapatid mo ako!”
“Pero hindi mo anak si Mara.”
Tahimik ang buong sala.
Tumayo rin si Carlo.
“Ma, tara na.”
Pero bago lumabas, tumingin sa akin si Tita Cora.
“Kapag wala nang pera, tandaan mo, pamilya mo rin ang lalapitan mo.”
Hindi ko alam kung insulto ba iyon o babala.
Pagkasara ng pinto, tahimik pa rin kami.
Si Papa ang unang nagsalita.
“Nasaan ka talaga nakatira?”
Napatitig ako sa kanya.
“Ano?”
“Kanina ko pa tinatanong sa sarili ko.”
Hinawakan niya ang strap ng backpack ko.
“Eight years ka nang nagtatrabaho.
Hindi ka humihingi.
Hindi ka nangungutang.”
Tahimik siya sandali.
“Tapos tuwing tinatanong kita, pare-pareho sagot mo.”
Okay.
Sapat.
Maayos.
“Pa…”
“Hindi kita inuusisa para malaman magkano pera mo.”
Tumingin siya sa akin.
“Gusto kong malaman kung masaya ka ba.”
Biglang parang may bumara sa lalamunan ko.
Dahil iyon ang tanong na hindi ko kailanman inihanda ang sagot.
Bago ako makapagsalita, nag-ring ang cellphone ko.
Si Adrian.
Tinanggihan ko.
Tumawag ulit.
Tinanggihan ko ulit.
Makalipas ang isang minuto, may message.
CALL ME ASAP.
CLIENT FOUND MAJOR ERRORS IN THE HARBOR POINT PROPOSAL.
Kasunod:
TRICIA SAID THOSE FIGURES CAME FROM YOUR FILE.
Napatawa ako nang mahina.
“Ano iyon?” tanong ni Paolo.
“Trabaho.”
“Problem?”
“Hindi akin.”
Maya-maya, may tawag mula sa unknown number.
Sinagot ko.
“Hello?”
“Mara?
This is Ms.
Ledesma from Harbor Point Development.”
Umayos ako ng upo.
“Yes, ma’am.”
“I’m sorry to call on your leave day.”
“No problem.”
“Were you the original analyst for our proposal?”
Napatingin ako sa pamilya ko.
“Yes.”
“Did you prepare the occupancy projections on page forty-two?”
“Yes, but—”
“The figures presented this morning are inconsistent with the data you emailed us last Tuesday.”
Napapikit ako.
“Ma’am, may I ask who sent you the deck?”
“Ms.
Tricia Mendoza.”
“Then I need to clarify that I did not approve revisions made after Thursday, 6:15 p.m.”
Tahimik siya sandali.
“Do you still have your original file?”
“Yes.”
“Version history?”
“Yes.”
“Can you send it?”
“Through official email only.”
“Please do.”
Pagkababa ko, nakatingin sa akin si Paolo.
“May nagnanakaw ng trabaho mo?”
Napatingin ako sa kanya.
“Paano mo nalaman?”
“Yung mukha mo.”
Napatawa si Nina.
“Same face nung college ka tapos kinopya assignment mo.”
“Hindi funny.”
Pero natawa rin ako.
Kinagabihan, sa lumang kwarto ko, binuksan ko ang laptop.
Sinend ko sa client at HR ang original proposal.
Kasama ang version history.
Screenshots.
Email trail.
Meeting notes.
At larawan ng printed deck na pinalitan ang pangalan ko.
Hindi ko siniraan si Tricia.
Hindi ko rin tinawag na magnanakaw si Adrian.
Facts lang.
Mga petsa.
Oras.
Files.
At pagkatapos, nagsara ako ng laptop.
Akala ko iyon na ang pinakamalaking problemang haharapin ko.
Hindi pa pala.
Bandang alas-onse ng gabi, kumatok si Papa.
“Gising ka?”
“Oo.”
Pumasok siya.
May dala siyang maliit na passbook.
Umupo siya sa gilid ng kama.
“May gusto akong itanong.”
“Sige.”
Inilapag niya ang passbook sa harap ko.
Bank account ko iyon.
Lumang payroll account.
Nanlamig ako.
“Pa…”
“Iniwan mo ito dito noon.”
Binuksan niya ang unang page.
“Hindi ko tiningnan dati.”
Binaliktad niya.
“Pero noong nakaraang buwan, may sulat galing sa bank na dito dumating.”
Napahawak ako sa kumot.
“Hindi ko binuksan.”
Tumango siya.
“Pero naalala ko yung panahon na muntik nating mawala itong bahay.”
Biglang bumalik sa isip ko ang gabing iyon.
Sampung taon na ang nakaraan.
College pa ako.
May utang si Papa dahil sa operasyon ni Mama bago siya namatay.
May lending company na araw-araw tumatawag.
May mga taong pumupunta sa gate.
May Tita Cora na sinasabing:
“Kung hindi kayang bayaran, ibenta na lang.”
At ako…
Dalawampung taong gulang.
Nanginginig.
Walang magawa.
Simula noon, nangako ako sa sarili ko.
Hindi na ako magiging walang laban dahil lang wala akong pera.
“Mara,” sabi ni Papa, “may gusto akong malaman.”
Hindi ako makatingin sa kanya.
“Yung sinabi mong okay ka…”
Huminga siya nang malalim.
“Gaano ka ka-okay?”
Bago ako makasagot, bumukas ang pinto.
Si Nina.
Maputla.
“Ate…”
“Ano?”
Iniabot niya ang phone niya.
May Facebook post si Tita Cora.
May litrato ng bahay namin.
May caption:
“Nakakalungkot kapag may anak na lumayo na sa pamilya pero uuwi lang kapag may perang paghahatian.”
Hindi binanggit ang pangalan ko.
Pero alam ng buong barangay kung sino ang nasa Maynila.
May comments na.
“Baka may pinagdadaanan lang.”
“Yung panganay ba ito?”
“Hay nako, pera talaga.”
Napapikit ako.
Si Paolo naman ay pumasok mula sa hallway.
Galit.
“Delete niya ngayon yan.”
“Hayaan mo,” sabi ko.
“Ano?”
“Hayaan mo.”
Tumayo ako.
At sa unang pagkakataon sa loob ng tatlong taon, kinuha ko mula sa bag ko ang maliit na envelope na lagi kong dinadala kapag umuuwi.
Binuksan ko.
Tatlong susi.
Tatlong photocopy ng condominium titles.
At isang bank certificate.
Inilapag ko sa mesa.
Hindi huminga si Nina.
Hindi gumalaw si Paolo.
Si Papa?
Hindi tumingin sa halaga.
Sa akin siya nakatingin.
“Ano ito?” bulong niya.
“Pa…”
Nanginginig ang boses ko.
“Tatlong taon na ang nakaraan…”
Huminga ako.
“Nanalo ako sa lotto.”
Napaupo si Nina.
“Ha?”
“₱38 million.”
“ANONG ₱38 MILLION?!”
Napahawak si Paolo sa noo.
“Hindi buong amount ang nakuha ko after taxes and deductions.
Nag-invest ako.
Bumili ako ng properties.
May rentals.”
Tahimik.
Nakakabinging tahimik.
Hinihintay ko ang unang tanong.
Bakit hindi mo sinabi?
Magkano pa?
Bakit hindi mo kami binigyan?
Pero iba ang sinabi ni Papa.
“Tatlong taon?”
Tumango ako.
“Tatlong taon mong mag-isa itong dala?”
Napatigil ako.
“Pa…”
“Bakit?”
At doon ako tuluyang napaiyak.
“Dahil natakot ako.”
“Kanino?”
“Sa lahat.”
Pinunasan ko ang pisngi ko.
“Natatandaan ko yung nangyari noong college ako.
Yung utang.
Yung mga pumupunta sa gate.
Yung araw-araw mong sinasabing okay lang kahit alam kong hindi.”
Huminga ako nang nanginginig.
“Nung nanalo ako, ang una kong naramdaman hindi saya.”
Napatingin sila sa akin.
“Takot.”
“Takot na kapag nalaman ng lahat, magbabago ang tingin nila sa akin.”
“Takot na may hihingi.”
“Takot na kapag tumanggi ako, masama akong anak.”
“Takot na kapag nagbigay ako, hindi na matatapos.”
“Takot na baka mahalin ako ng mga tao dahil may pera na ako.”
Tahimik si Papa.
“Pati kami?”
Iyon ang pinakamahirap na tanong.
Tumango ako.
“Pati kayo.”
Napayuko si Nina.
Masakit ang katahimikan.
Akala ko sisigawan ako ni Paolo.
Pero lumapit siya.
Inilapag niya sa harap ko ang notebook ng compensation.
“Look at this.”
Tiningnan ko.
“₱650,000 ang share mo.”
“Oo.”
“May ₱38 million ka pala.”
“Oo.”
“Pero binigyan ka pa rin ni Papa ng equal share.”
Tumango ako.
“Alam mo kung bakit?”
Hindi ako sumagot.
“Dahil bago namin malaman kung may pera ka o wala…”
Tinapik niya ang notebook.
“Anak ka na niya.”
Napahikbi ako.
Si Nina naman ay yumakap sa akin.
“Ang tanga mo.”
Napatawa ako habang umiiyak.
“Thank you?”
“Three years?
Ni hindi mo man lang ako nilibre ng milk tea!”
Natawa si Paolo.
Pati si Papa.
At sa unang pagkakataon matapos kong sabihin ang sikreto, gumaan ang dibdib ko.
Pero sandali lang.
Dahil kinabukasan, alas-sais ng umaga, may sasakyang huminto sa labas.
May kumatok nang malakas sa gate.
Si Tita Cora.
Kasama si Carlo.
At dalawang kamag-anak.
Pagbukas ni Paolo, halos pasigaw siyang nagsalita.
“Bakit ngayon ko lang nalaman?”
Napakunot ang noo ko.
“Ano?”
Itinaas niya ang cellphone.
Nandoon ang screenshot ng condo title.
Yung litrato na inilapag ko kagabi sa mesa.
Nanlamig ako.
“Sino ang nag-send sa’yo?”
Ngumiti siya.
Hindi sumagot.
Sa halip, tumingin siya kay Papa.
“Kuya, mukhang hindi ₱650,000 ang dapat pag-usapan natin.”
Pagkatapos ay bumaling siya sa akin.
“₱38 million?”
Humakbang siya paloob.
“Ang kapal ng mukha mong itago ito sa pamilya mo.”
Napahigpit ang hawak ko sa pinto.
At saka niya sinabi ang linyang tuluyang nagpabago sa lahat.
“Kung totoo yang perang yan, ibalik mo muna sa pamilya ang utang mo.”
“Anong utang?”
Ngumiti si Tita Cora.
“Yung perang ginamit mo para bumili ng winning ticket.”
Tahimik kaming lahat.
Dahil ang ticket na pinanalo ko…
Ay hindi ko binili mag-isa.
At ang taong kasama ko noong araw na iyon—
Ay ang matagal nang patay kong ina.
